Naf Maleh

SHEEKO IYO SHAAHID 1/2006

Isaga iyo iyadu waa laba aan kala dhammaan. Isma waayaan. Had iyo goor waa ay wada joogaan. Kama tago, kama tagto, ma daayo, ma deyso, isma daayaan. Waa ay wada noolyihiin.

Beryahan dambe se khaatiyaan buu ka taaganyahay. Wuxuu isku hayaa faa’iidada uu ku qabo iyo waxa ay ugu filantahay.

Wuxuu waddanka soo galay isaga oo aad u da’yar. Wuxuu ku soo horreeyay magaalada Landhan oo uu muddo siddeed sannadood ah degannaa. Wuxuu ku noolaa qolyar oo aad u cidhiidhi ah oo ku yaalla xaafadda Bariga Landhan. Daarta qolkiisu ka tirsanyahay waa fooq dheer oo qolal badan leh. Waxa kiisu ku yaallaa meel badhtanka ah.

Markii qolka la siiyay ee uu usoo guuray wuxuu kala kulmay dhibaato. Waxa ay ka biyo diidday samayska qolka, waa hurdo, fadhi iyo madbakh ku dhejisan.

“Haddii cidi kuu timaaddo xaggee bay fadhiisanayaan?”, ayay weydiisay. “Mooyi, cidiba ii imanmayso, maxaa la iga soo doonayaa”.
“Miyaanad guursanayn?”
“Miyaanad hablo la haasaawayn?”

“Miyaan martiyi kuu soo hoyanaynin”, waxa ay badisay su’aalihii.

Miyuu ujeedaa cid wax badan weydiisa. Wuxuu ka yaabbanyahay dalkan iyo qabowgiisa, dalkan iyo baabuur badnidiisa, dalkan iyo khamri badnaantiisa, dalkan iyo cawro muujintiisa. Haa, meelwalba gabadh dabo qalaalan oo aan waxba u qarsoonayn baa maraysa. Duulku sow kuwii qaaliga ahaa maxaa sidan u jebiyay. Haa, meesha maxaa la eryanayaa, qof waliba wuu ordayaa oo wuxuu ku socdaa meel aad mooddo in laga xidhayo oo uu ka gaadhayo.

Wuxuu xusuustay su’aalihii ay weydiisay.

“Cid alla cid isoo booqanaysa iyo cid ii imanaysa oo aan kadinka ka furayaa jirimayso”, intuu yidhi ayuu albaabka ka booday.

Muddadaas uu Landhan joogay wax badan oo uu ku soo talo galay iyadana ay heshiis ku ahaayeen ayuu guul ka gaadhay. Wuxuu si fiican u bartay afka Ingiriisida oo uu meel dheer kaga soo hadhay. Wuxuu u gudbiyay cilmiga xisaabta oo uu weligii jeclaa, intii uu taag u yahay ayuu kaasna ka xantoobsaday .

Intii uu waxbarashada ku jiray wuxuu shaqooyin teelteel ah ka hayay dhawr meelood oo kala duwan, wuxuu se u badnaa kaalin shidaalka laga qaato oo aan xaafaddiisa ka fogayn.

Sannadkii u dambeeyay waxbarashada jaamacaddiisa ayuu maalin jimce ah afartii galabnimo ka yimi meeshii uu casharka maanta ku lahaa. Intuu qolkiisii keli leh buugaagtii ku daadiyay ayuu bariis qabow oo uu shalay karsaday oo meel yaalla diirsaday oo intuu isdhaafiyay ku toosay bartii shaqada.

Qolka uu ku noolyahay iyo kaalinta uu ka shaqeeyo waxa loo kala socdaa ilaa toban daqiiqadood. Intii uu jidka ku sii jiray ayay muran hor leh oo aanu beryahaas ka maqal ku bilowday.

“Maxaad shaqadan xun ee daalka badan ee habeen walba dadka shanta gini ee batroolka ah la baxsanayaa kugu soo marayaan ku falaysaa?”

“Maxaad ka faa’iiddaa ee kaa soo gala?”

Wuxuu aad u dhegaystay wixii ay ku lahayd. Waxa ay ugu sanqadheen wax macne samaynaya.

“Haddii aad ka tagto maxaa dhacaya”, ayuu isweydiiyay.

“Waxba, inta aad iska nasato marka aad ka soo rawaxdo jaamacaddaada ayaad hadhowna wax iska akhrisanaysaa”, ayay ugu jawaabtay.

Maya, maya, shaqadan waan u baahanahay, gunnada yar iyo amaahda la igu siiyo waxbarashadu maaha dar wax igu taraya. Waan tegayaa, waan shaqaysanayaa, wuxuu ku adkaystay in aanu ka tegin shaqada inta uu waxbarashada ku jiro.

Aad bay uga cadhootay go’aankan uu qaatay hase yeeshee wax ay ka qabankarto ayaa iska yar. Waa in ay la socotaa isaga oo aanay ka hadhin. Ma meel ay ku kala hadhaan baa jirta?

Si kasta oo hawshu ugu badnayd wuxuu guul ka gaadhay waxbarashadiisii oo si fiican u dhammaystirtay.

Maalintaas aad bay ugu bogtay guulaha uu soo hooyay. Waa ay ammaantay, waxa ay siisay billado iyo baalal dahab ah.

“Nin rag ka tegay in aad tahay baan kuu qiray”, ayay ku tidhi.

Waxa ay kula talisay inuu horumarka uu gaadhay u muujiyo dadka kale ee ku hareero xeeran.

Waxay ku tidhi;

“Maxaa haylahan wada lusha ee sidii oday gaboobay aad ku turunturroonayso kuu xidhay?”

“Maxaa kuu diiday Guuji iyo Armaani?”

“Guuji, Armaani, ma waxa aad i leedahay isbeddel samee”, isaga oo u yara bogay fikradaha ay usoo jeedisay ayuu kala tashaday waxa ay leedahay samee.

“Haa, hore u mar, dadku waa inuu kaa arkaa isbeddel muuqda, ma dhagax baad tahay? Dhagaxuna xitaa isbeddel buu sameeyaa”.

Talooyinkan ay usoo jeedisay waxa ay ugu dhadhameen dar loo baahnaa. Show in muddo ahba waxa aad ku xidhnayd qalwo dunida ka qarsoon. Waxa ay ku faraysaa waa wax horumar kuu horseedikara.

Waxoogaa lacag ah oo uu muddo biirinayay ayuu bartii ay taallay ugu dhacay. Wuxuu suuqa u galay inuu maryaha noocii ay kula talisay soo iibsado. Surwaal dunguri ah oo aad mooddo in labaatan sannadood la maydhayay oo ruugagga iyo badhida ka caddaaday ayuu soo dhifsaday. Mid kale oo afar meelood ka jeexan ayuu isna soo qaatay. Shaadhadh aad mooddo in maqluub loo tolay ayuu kiish ka soo buuxsaday.

Surwaal maqluub ah iyo shaadh u eg iyo koofiyad wax ku xarxarriiqanyihiin oo sii jeedka loo rogay intuu isku taagay ayuu intuu aad isugu bogay kolba dhan isu marooriyay.

“Haa, waa adigaa nin Landhan ku nool u ekaaday”, ayay kula kaftantay markay aragtay inuu taladeedii si fiican u qaatay.

Waa la is yaqaannaa, marar badan taladeeda wuu ku badhaadhay, marar kalena jar bay ka tuurtay. Maanta wuxuu u arkaa inuu faa’iido badan kala kulmayo sida fiican ee ay wax u tustay. Waaba ku badhaadhay durba, waa

kaas jidka qaaday ee intuu kor u cidhibsaday gacmaha iyo miskaha sidii adhi cuduncuud qaba hadba dhinac u wareejiyay. Waa taas xaafaddii oo dhammi isa su’aashay inuu isagii yahay iyo inuu qof kale yahay. Waa kaas asxaabtiisii ay isku tallaabada ahaayeen hore uga dheereeyay. Waa kaas qolo ka da’yar oo xafladaha iyo meelaha dhallinyaradu isugu ururto aad u xiiseeya barbarka ka raacay.

“Miyaanad xafladda sannadka cusub loo dhigayo ka qaybgelayn”, ayay hoosta kaga soo tuurtay.

Wuu daallanyahay. Xalay oo dhan wuxuu la soo jeeday dhallinyaro nolosha aad u xiisaynaysa oo marba guri miyuusig kor loo dallacay ka baxayo isku urursanaysa. Intuu koob shaah ah oo uu mar hore soo samaystay hambo yar oo ka hadhay isdhaafiyay ayuu aad uga tashaday bal inuu ka qaato talada ay usoo jeedisay iyo in kale. Wuxuu ku gam’ay kursigii.

Kan gasho, maya, maya, kan kale gasho. Kaas baa ka wanaagsan. Maya, kan iyo kaas iyo labadan kabood isu xidho. Isku joog noocii ay inuu iibsado kula talisay ah ayuu isku jufay oo intuu masar yar oo barabaro leh sidii weer madaxa ku xidhay kadinka ka booday.

Waaw! Xafladdan oo kale hore uma iman. Waxa isugu yimi dhallintii magaalada oo rag iyo dumar is dhex mushaaxaya. Wuxuu ka yaabay lebbiskooda oo aanu filaynin inuu heerkaas gaadhay.

Qoladiinnii? Qalaalood? Qoladiinnii? Qalaalood? Wuxuu isha mariyay dadkii goobta isugu yimi isaga oo isku haya in ay isku qolo yihiin iyo inay jinsiyado kale ka yimaaddeen. Dhawr hablood oo wiilal ay saaxiib yihiin goobta keeneen mooyee dadka kale oo dhammi waa qoladiisii. Waxa aanu filaynin sida loo lebbistay oo uu quruumo kale ku ogaa.

“Magacaa be’, waa waxa aad seegtay ee kaa maqnaa”, ayay ku tidhi.

Ihihihihi! Intuu yidhi ayuu kursi harag ka samaysan oo uu keligii ku fadhiyay isku kala bixiyay oo qasacad kooke ah oo gacanta midig ugu jirtay dhawr jeer kor u fiiqsaday.

Uxuxuxuxu! Wuxuu ku saxday kookihii oo intuu kor u yara hinqaday sorry ku yidhi gabadh si la yaab leh u lebbisan oo soo hormartay.

No problem intay tidhi ayay sintii midig hore u dhaafisay jidhkeeda intiisii kale, oo intay maro yar oo qaarka hoose ugu duubnayd aad ugu giijisay labadeedii addin oo sii kala tegaya ku tidhi;

“Magacaa?, maxaa meesha cidlada ah ku dhigay?”

Kama sugin jawaab ee intay hoos ugu soo foororsatay ayay, isaga oo dalcaddii labada naas dhexdooda indhihiisii kula maqan, u raacisay;

“Soo kac aynu ciyaarnee”

Dhidid kuuskuusan ayaa kor iyo kal lagu soo rogay. Wuxuu amarsiiyay wadnihiisii oo xawaarihiisii kordhiyay, wuxuu damcay inuu kaco, oo hakaday, oo haddana is yidhi kac oo misna dib u hakaday.

“Nevermind I’ll see you later in case you change your mind”, intay af qalaad ku tidhi ayay farsamo wanaag uu aad uga helay labadeedii sal marba mid u dhaqaajisay oo dad rag iyo dumarba leh oo isdhaafdhaafaya ku dhex libidhay .

Uuuuf! Intuu neef laxaad leh qaatay ayuu kursigii dib ugu tiirsaday oo ka fekeray waxa ay noqonlahayd noqonse weyday, wixii dhicilahaa dhici se waayay, tuu samaynlahaa samaynse waayay.

“Nacas, fursadaha noocaas ah marka ay ku soo maraan la iskama sii daayo”, ayay ku tidhi oo usii raacisay;

“Ma in bilaydh laguu saaraa baad doonaysaa waxwalba?”

Habeenku wuxuu ahaa mid wacdaro leh. Hees wixii uu yaqaannay oo dhammaantood wada maqluub ah ayaa goobta laga qaaday. Markii hore wuxuu isku qabtay inuu codbaahiyaha qabsado oo dadka meesha isugu yimi u sheego in heesaha iyo laxanka iyo codka wax ka si yihiin, haddana markii ay kula talisay in aanu arrimahaas dhexgelin ayuu ka gaabsaday.

Sidii kor iyo hoos loogu boodboodayay, dadka badhkoodna miiska sharaabka laga soo qabsanayo ugu laalnaa ayaa saacaddii waaga berigiisii isku shareertay. Wuxuu dareemay lulo iyo caajis ku soo degay. Iska tag isaga oo is leh ayaa codbaahiyihii laga yeedhiyay in xafladdu soo afjarantay. Mar qudha ayaa wixii meesha khalqi isugu yimi kadinka boobeen.

Dirqi iyo si fool adag ayuu qolkiisii ku yimi. Isaga oo aan wax kale xusuusan ayuu sariirtiisii isku tuuray oo hurdo uu ilaa caawa fiidkii warwareejinayay u badheedhay in ay ismutaan. Maalinta badankeedii waa jiifay. Casarkii bay dhegaha kaga ciday.

“Ka toos meesha cimrigaaga ha laasanne”

“Bal xilliga uu hurdo eega”, “Wallee nin hurdow, hallowday dantaa, sidaad ku heshaana waa halis”

“Maxaad u shaqo tegiweyday, sowkii abwaanku ku balweeyay, haddaanu dhirta korin, daayeer ma dhergo”, waano xad dhaaf ah ayay isu raacisay.

Aaah! Madaxa, wuxuu isqabtay dhakada. Qubqacdii xalay baa dhakadiisa ka sanqadhaysa. Heesihii oo sidii uu xalay moodayay ka macaanaaday ayaa marba maskaxdiisa dhinac u jiidhaya. Waxa se waxaas oo dhan kaga daran inantii kursiga ka heshay ee uu qabsankariwaayay oo aan intii uu jiifay marqudha madaxiisa ka tegin. Ka kac meesha oo bal wax aad cunto doono ayuu iska dhaadhiciyay. Intuu waxoogaa cunto ah ka soo qabsaday meel agtiisa ah oo raashinka degdegga ah ee la qaato lagu dhalaaliyo ayuu telefiishanka hortiisii la fadhiistay oo maxaddadihii marba mid u rogay.

Marka uu rudhmo qaataba wuxuu beddelaa maxaddada telefiishanku taaganyahay ilaa uu ka quustay wax xiiseeya oo uu daawankaro. Intuu badhankii bakhtiinjiray tuujiyay ayuu raashinkiisii ku jeestay mise laguma oga. Intii uu telefiishanka dagaalka qabow kula jiray ayuu raashinkii isaga oo aan ogayn ku tegay. Intuu lebbistay oo saddex cadar oo kala jaad ah midba mar kor u qaaday ayuu kii uu is yidhi beryahaas maad marsan isku buufiyay oo kadinka boobay.

Muddo lix bilood ah ayuu hadba arji shaqo meel ku tawsiinayay. Waannu kula soo xidhiidhidoonnaa, waad mahadsantahay se kuma aad guulaysan jagadii aad soo dalbatay, waxa aannu kuu rajaynaynaa guul, jawaabo aan niyaddiisa qancin, baahidiisii shaqona aan waxba ka qaban ayaa mar walba loogu soo warceliyaa. Lacagtii yarayd ee uu shaqooyinka teelteelka ah ka biirsadayna waxa ay ku sii dhammaanaysaa maryo casri ah iyo isqurxintiisa.

“Maxaa imika kuu talo ah bal waa ku kaase”, ayay ku tidhi galab isaga oo ka soo noqday meel uu arji geynayay.

“Maxaa kaa galay waxa ii talo ah”, ayuu si cadho leh ugu celiyay.

“Waxba aniga ha ii cadhoonin, gurigiina wax cunto ah laguma ogayn ee sidaas ula soco”, ayay kula talisay.

Hoh iyo hoh. Wuxuu isu rogay geestii dukaammadu ka xigeen. Waxoogaa alaabo ah oo uu u baahnaa markuu soo qaatay ayuu dhinacii maqalhayaha usoo kicitimay. Wuxuu xusuustay in aan wax la cabbaa gurigii u oollin. Isaga oo aan eegin wax ka dambeeya ayuu dib isu rogay. Wiil yar oo hooyadii la socda ayuu ku joogsaday oo markuu qaaqdiisii maqlay isaga oo aan raalligelin bixin intuu isha ku xaday iska weydaartay.

“Haddii aanad dadka kale ixtiraamin naftaadana ixtiraamimaysid”, ayay ku canaanatay .

“Huh, naftayda, ixtiraam, waad maadaynaysaa”, intuu ugu jawaabay ayuu ku wareegay shelefyadii cabbitaanku saarnaa.

Wuxuu soo qaatay laba kartuush oo liin iyo dhir kale oo la isku walaaqay ku jiraan. Markii uu soo dhaqaaqay ayuu indhaha ku dhiftay shelef ka soo horjeeda kii uu wax ka soo qaatay. Waxa ku taxan quraarado midabwalba leh iyo qasacado xidhmo xidhmo isugu sidkan.

“Soo qaado, ku soo darso sharaabka, maxaad uga maagaysaa”, ayay ku tidhi.

Uma jawaabin. Cabbaar buu ku hakaday shelefkii qasacaduhu yaalleen. Wuxuu is yidhi soo qaad, haddana ka walaacay. Wuu iska dhaqaaqay. In yar markii uu shelefkii ka dhaqaaqay ayuu isa soo rogay oo intuu afar iyo labaatan qasacadood oo isku xidhan soo dhifsaday selleddii alaabadu ugu jirtay ku dalaqsiiyay.

Markuu waxoogaa sanuunad ah iyo baasto uu samaystay ka saaray ayuu qasacadihii mid la soo baxay oo intuu kursi fadhiga u yaallay isku tuuray telefiishankii shitay.

Qaaq! Yaq, wuxuu ka yaabay dhadhanka waxa qasacadda ku jira. Markuu mar kabbaday ayuu dhulka dhigay oo telefiishankii indhaha la raacay. Cabbaar buu ku mashquulay barnaamij madaddaalo ah oo meesha ka soconayay. Wuxuu dareemay harraad, dhuunta ayaa yara engegtay, wuxuu is yidhi biyo doono, wuxuu xusuustay qasacaddii oo intuu soo qabsaday qudhqudho labada dhegood nabay.

Yax! Intuu yidhi ayuu qasacaddii oo madhan halkaas ku laliyay oo kursigii dib ugu jiifsaday. Wuxuu dareemay dawakhaad, hurdo soo haysa, yalaalugo.

“Mid kale soo qaado markaas ayaa dawakhaaddu kaa ba’aysaa”, ayay kula talisay .

Isaga oo aan u jawaabin ayuu sarakacay oo laba qasacadood oo kale soo dhifsaday. Baac! Daaco xad dhaaf ah ayuu ku waashay. Ahahaha! Qosol meel uu ka yimi aanu garanayn ayuu kala joojinwaayay. Isaga oo daallan oo aad hurdo ugu baahan ayuu barbar u dhacay.

Wuxuu noqday darjiif aan ka dhammaan qasacad raarah badan oo uu telefiishanka la hor fadhiisto.

Aad bay uga mabsuuday sida noloshiisii isu beddeshay.

“Werwerkii shaqadu kugu haysay imika aad baad uga raysatay. Adigu eed kuma lihid. Waa dir sooc waxa arji kasta laguugu soo celinayaa”, ayay niyadda ugu qaboojisay.

“Intii aad isku deyikaraysay waad isku dayday, wax kale oo aad samaysaa ma jirto”

“Waa runtaa, wax kale oo aan samaynkaraa ma jirto, waa in aan taladaada qaataa”.

Lebbiskii casriga ahaa iyo xafladihii dhallinyarada loo raacayay way isbixinwaayeen imika. Wuxuu isku koobay noloshiisa cusub ee ay iyana kula talisay .

Isaga iyo qasacadihii waxa ay noqdeen tol is jecel. Marka uu shelefka ka soo qaado aad buu u farxaa, marka uu selledda ku rido aad buu u riyaaqaa, marka uu furto ee telefiishanka hortiisa la fadhiistana cid ka sarraysa oo uu dunida ku ogyahay ma jirto.

Maanta wuxuu toosay goor hore. Wuxuu sidii caadada u ahayd degdeg ugu toosay tallaajaddii madbakha u taallay, wuu ku hungoobay, wuxuu filayay in lix qasacadood ugu jirto ee laba keliya ayuu ugu tegay.

“Is dhaafi labadaas oo dabadeed dhawr kale soo qabso”, ayay ku guubaabisay .

Waa runteeda intuu isu sheegay, ayuu fuuqsaday labadii qasacadood oo kadinka boobay. Waa maalin aad u qabow, waxa da’aya roob shuux ah oo haddii aad debedda ku raagto si xun kuu qoynaya. Wuxuu weydaartay qolyo uu diirgaranayo oo meel baska laga raaco tuban. Wuxuu dhegaha u raariciyay sheeko ay haysteen. Ma fahmin waxa ay ka hadlayaan. Wuxuu ku turunturroon gaadhay islaan kaadhkii ay baska ku raacilahayd shandaddeeda kaga dhex dhuuntay oo ku foororta. Wuu degdegsanyahay. Waxa ku badhgo’ay dheecaankii noloshiisa waraabinjiray. Wuxuu doonayaa in inta aan dhuumaha dareeruhu maraa engegin uu la gaadho dhawr qasacadood oo kale.

Intuu toban qasacadood degdeg uga soo qabsaday dukaankii ayuu isaga oo lalaya jidkii dib ugu soo dhacay. Wuxuu ku soo baxay nin gamcaha jeebka kula jira oo marba dhinac u dhaqaaqaya. Waxa aad mooddaa tuug u gabbanaya dadka wixii jilicsan ee uu dariiqa ka helo. Wuxuu is yidhi dhinac ka dhaaf, wuu ku soo baydhay, wuxuu uga baydhay dhinaca kale, wuu ku soo baydhay haddana. Sidii ay isugu beegbeegmayeen ayay daf isu soo yidhaahdeen. Wuxuu ku talagalay inuu iska celiyo.

Wuxuu ninkii soo taagay gacan wax ku laabanyihiin.

“Ma rabtaa?” “Maxay?”

“Tan, way ku dhaqaajinaysaa, adiga iyo werwer is arkimaysaan, waa shan gini oo keli ah”

“Ka iibso waad u baahantahaye”, ayay tidhi. “Maya, ka iibsanmaayo, maxaan ku falayaa?”

“Ma rabtaa?”, ninkii oo aad mooddo inuu iska eegayo dadka kale ee jidka maraya ayaa ku celiyay.

“Ka iibso waad u baahantahay, ka iibso”.

Keen, intuu yidhi ayuu shan gini oo qaddaadiic ah siiyay oo isaga oo aan dhinacna eegin tallaabada hoosta ka xaday. Markuu afar qasacadood oo dambe ka saaray ayuu xusuustay wixii ninku ka soo iibiyay. Wuxuu gacanta dalaqsiiyay jeebkiisii. Waa bac yar oo wax ku duubanyihiin. Degdeg buu u kala furfuray, tubaako, sigaar. Aaw! Intuu yidhi ayuu madbakha qabtay oo kabriid ka soo qaatay. Intuu si cumbusan waraaq kuwii tubaakada lagu cabbijiray ah ugu laabay ayuu dab dacal kaga shiday oo dhinacii kale ka nuugay. Quxuquxu! Maaha sigaar cab afkiisa dab hore u galay, cabbaar buu la raftay oo kolba ku saxday. Markuu badhtanka marinayay ayuu qosol ku dhiftay .

Wuxuu eegay dhinaciisa midig, mise wuxuu isha ku dhiftay iyada oo gees fadhida. Wuxuu xusuustay inta sannadood ee ay is yaqaanneen. Shan iyo soddon, kollay isagu kow iyo soddon buu xusuustaa, laakiin sida looga sheekeeyay wuxuu jiray shan iyo soddon. Intaas in ay la joogtay wuu hubaa. Wax badan oo wanaag ah oo taladeedu geyaysiisay ayuu niyadda ka xusuustay .

Wuxuu ka fekeray in ay beryahan dambe dantiisa waddo iyo in kale. Tashi aanu u baahnayn saacaddaas ayaa ku soo dhacay, intuu gees isaga riixay ayuu ku mashquulay sida qiiqii niyaddiisii, wadnihiisii, waaxyihiisii iyo meelkasta u dejiyay. Wuxuu ku gam’ay kursigii.

Muddo door ah ayuu qasacaddii iyo qiiqii u kala dabqaadayay. Waxa isbixinwaayay kharashkiisii. Degmadii uu ku noolaa ayaa iyaduna isbeddelkiisa aad u dareentay. Wuxuu go’aansaday inuu Landhan ka guuro.

“Way kuu fiicantahay in aad Landhan iskaga guurto, Liverpool iska qabo, halkaas baa kuu saxmad, kharash iyo hadalhaynba yar”, ayay talo ku siisay.

Intuu madaxa ruxay ayuu isaga oo aan u juuqin hoosta ka ayiday wixii ay talo u soo gudbisay. Wuxuu urursaday xamaamadiisii markaasuu intuu dhawr shandadood ku buquujiyay tareen ku socda Liverpool dheegga qabsaday .

Sidii ay saadaasha ku bixisay ayay Liverpool noqotay. Cid uu is yidhaahdo wax bay kaa sheegayaan iskuma ay soo bixin. Waa meel ka orod iyo dhababaco yar Landhan. Bartiisii ayuu ka bilaabay qasacad iyo qiiq isweydaaranaya.

Waxa Liverpool ugu soo galay sannadkii koowaad. Wuxuu baankiisii ka soo gororiyay waxoogaa lacag ah oo ku hadhsanaa. Isaga oo qiiqii raadinaya ayuu ku soo baxay mid u eg qof uu diir garanayo oo bartii uu muddoba macmiisha ku ahaa taagan. Cabbaar markii isha la iska eegay ayuu ninkii gacan yar oo degdegaysa dhankiisii usoo taagay oo ku yidhi;

“Shan iyo labaatan”
“Shan iyo labaatan, miyaad waalantahay? Maxaa soo kordhay?”
“Maaha waxa aad moodayso ee jawharad nabdiga iyo wixii werwer hore ugu dhegay si fiican u soo kala fujinaysa weeye tani”, intuu ku yidhi ayuu u dhiibay bac yar oo intuu lacagtii jeebka gashay sidii waraabe carraabo ah dhankaas u heetiyay.

Wuxu ka duwan wixii aad soo iibsanjirtay ee waa maxay ayuu isweydiiyay.

“Irbad, irbad baad u baahantahay, aadna haw shidin”, ayuu ninkii oo sii socdaa ku soo tuuray.

Wuxuu soo lugeeyay jid aan ahayn kuwa uu inta badan maro. Dhawr dhallinyaro ah oo qoladiisa u eg ayaa meel rukun ah tuban. Dhammaantood waxa ay faraha kula jireen cisalkooda. Maxaa baas ee galay ee ay iska xoqayaan ayuu isweydiiyay. Aad buu ugu dhaygagay. Isaga oo weli isha la sii raacaya ayaa waxa soo weydaartay dhawr oday. Waa ay sheekaysanayaan. Waxa ay ka hadlayaan isaga. Wuu yaabay. Waxa ay isla qireen inuu dhowaan Landhan ka soo guuray. Arrimaha uu ku mashquulsan yahay oo dhan bay si degdeg ah u dulmareen. Waa sida ay ku wada dambaynayaan dhammaantood ayay odaygu isku raaceen.

Isaga oo yaabban ayuu ka libdhay odayadii. Wuxuu weydaartay laba islaamood oo qoladiisa ah oo murmaya. In alaabtii hore aan lacag fiicani ka soo hoyan ayay hadalhayeen. Show adduunkaba adiga ayaa mushkiladda ku haysataa ugu fududdahay ayuu is yidhi.

Wuxuu dalaq yidhi qolkii uu degganaa. Wuxuu degdeg u furay bacdii yarayd, waxa kaga soo baxday budo yar oo cad.

“Sowkii inanku kuu sheegay ee ku yidhi waxa aad u baahantahay irbad maaha? Orod oo irbado soo iibso”, ayay ku tidhi.

“Maxaa kaa galay waxa aan soo iibsanayo?”

“Maxaa iga geliwaayay, barwaaqadaadu sow barwaaqadayda maaha, jabkaagu sow jabkayga maaha, miyaynu kala maarmaynaa?”

Isaga oo aan jawaab u celin ayuu kadinka ka booday oo irbad kuwii dadka lagu tallaali jiray ah soo iibsaday. Wuxuu budadii ku foororiyay malqacad yar oo intuu bidh soo qaatay dab yar hoosta kaga shiday. Sidii malaashaan ayaa budadii isku dhalaashay. Markay fadhfadh tidhi ayuu shiliishkii madaxa u geliyay oo ku soo nuugay. Wuxuu dib shaadhka uga xayday gacantiisa bidix oo suunkii uu dhexda ku xidhnaa dhudhunka guntiisa dambe kaga giijiyay. Dhawr xidid oo u eg in ay ka cadhoodeen dhiigga xad dhaafka ah ee loo soo duway ayaa mudh soo yidhi oo si wanaagsan isu soo bandhigay.

Isaga oo ilkaha ku xejinaya suunkii ayuu gacanta midig ku soo qaaday shiliishkii oo budadii oo milantay ka dhaansantahay. Xidid meel xagasha gacanta u dhow ka soo booday ayuu toos ugu joojay irbaddii.

Aah! Xiniftii hore intuu xejistay ayuu dabada ka riixay shiliishkii oo ku dhammeeyay wixii ku jiray oo dhan. Intuu suunkii gacanta ku giijisnaa iska debciyay ayuu isaga oo dareensan in garaacii wadnihiisu kordhay kursigii dib isugu tuuray.

“Khamri, xashiishad, kookayn, maxaa kuu hadhsan ee aad soo kordhinaysaa”, ayay weydiisay isaga oo ka baraarugay hurdo dheer oo uu ku raagay .

Uma jawaabin. Wuxuu doorbiday inuu ka aammuso. Haddii aad la hadasho arrimuhu way idinla fogaanayaan ayuu is yidhi. Gar badan baad ku leedahay, iyaduna waxa ay u haysataa in ay wax ku tarto ayuu isugu sheekeeyay.

“Maxaad ku wanaagsan tahay? Maxaad dunida ka qabanaysaa? Maxaa lagugu falayaa ee aad mujtamaca ugu filan tahay?”

Ha u bixin ayuu talo ku goostay. Maanta waxa ay u muuqataa in ay muran u soo qoordiidatay.

Beryo door ah ayuu sidii ku waday. Wuxuu dhammaystiray daldaloolinta xididada jidhkiisa oo dhan. Habeenkii dambe ayuu waayay xidid uu irbadda ku mudo. Wuxuu damcay inuu sarcanta bidix oo uu dhawr bilood ka hor saddex meelood ka dalooliyay bal ku dayo. Beryahan sidii hore maaha, aad buu u taagdarreeyay.

Wuxuu cabbaar la ciirciiray irbaddii. Wuxuu hore u waayay xididkii. Sidii uu marba addinka bidix meel u saarayay ayuu siibtay. Irbaddii ayaa intay ku aroortay sarcantii oo muruqyada iyo seedaha fadhiisatay bartii ku jabtay. Isaga oo dhiig meelwalba ka hoorayo ayuu ka soo baxay gurigiisii oo reer

jaarka ah ku garaacay. Waxa dhiftay dhooli oo ula cararay cisbitaalka weyn ee Royal Liverpool University Hospital.

Waxa laga soo saaray irbaddii oo inta balastar lagu soo dhejiyay lagu soo riixay kursi yar oo ordaya. Waxa la dhigay qol dhawr qof oo bukaan ahi jiifaan. Wuxuu isha ku dhiftay laba hablood oo qoladooda ah. Sidii wax garanaya ayay indhaha ugu xadeen oo haddana daymada degdeg uga jeediyeen.

“Magacaa be’, maxaad maanta nolol ku falaysaa, bal halka geyaankaa kadlaynayo adiguna aad keeryoomo lagugu sido ku dhexjirto eeg”, ayay si tiiqtiiqsi ah ugu tidhi.

Intaas oo qudha kagama ay hadhin. Wixii uu ka warwareegayay ee islahaa ha u furfurin ayay iyadii furfuratay. Waxa ay maanta u soo qoordiidatay in aanay waxba isula hadhin.

“Tan iyo maalintii aad dalka soo gashay wax aad halkan iyo hal kale midna ka dhaqatay lama hayo. Dadka filkaa ah oo dhammi waa kuwaas muuqda ee meel ka soo baxay. Berigii hore waxa aad ku ladnayd balwad ayaanad aqoon, se imika waadigaa sidii geel dar loo horay xaalkaagu hoobiyo hiddoy noqday. Maantana irbado tan iyo dhuuxa aroorraya ayaa kuu quud iyo cabbitaan ah”, garnaqsi aad u dheer ayay isu raacisay.

“Aniga, ma aniga ayaad sidaas iila hadlaysaa?”
“Haa, runta wax kuu tilmaama ayaad u baahantahay”, ayay ugu jawaabtay. “Kala run baynu nahay intuu yidhi”, ayuu kursigii lagu riixayay iskaga gam’ay .

“Toos waa kan dhooligii lagugu qaadilahaaye”, ayay gabadh kalkaaliso ahi ku wargelisay.

Mahadsanid intuu yidhi, ayuu is ururshay. Waxa loo soo walaandeeyay dhinacii dhooliga. Cabbaar yar ka dib ayaa lagu soo tuuray gurigiisii oo sidii uu ku ogaa isaga cidla iyo sanqadh badan. Maanta madaxiisu intii hore wuu ka culusyahay. Waxa ku kordhay miisaan hadalkeedii ku siyaadiyay. Wuu ogyahay in waxkasta oo ka khaldan ay eedda qaybteeda leedahay. In ay isaga keligii wax saarto maaha. Gar eexo in la naqaa ma habboona ayuu is yidhi. Sidatan kuma wada jiri kartaan ee waa in aad tashataa. Haseyeeshee yaad la tashanaysaa? Haddii aanad talada iyada ka qaybgelin sidee wax u hagaagayaan? Oo iyadii ma talo ayay kaaga fadhidaa sowtan adigii eedaysanaha kaa yeeshay maaha.

Wuxuu u jiitamay qolkii hurdada. Inkasta oo gurigu aad u qabowyahay in dab uu shito iyo inuu isdiiriyo midna uma dhaqaaqin ee iska seexo ayuu talo isugu daastay. Wuu gam’ay. Wuxuu galay sardho dheer.

“Nacas xun baad tahay, bal wax aad maantadaas ku wanaagsan tahay oo aan kugu ayido ii sheeg”, ayay isaga oo sardho laastay oo is rogay dhegta u saartay .

“Ma anigaa nacas xun ah? Aniga ayaad sidaas iila hadlaysaa oo halkaas i joojisay sow maaha? Waa labadeenna haddii aanan nafta kaa qaban hebel la ima yidhaahdo”

“Ahahaha, labadeenna! Oo ma awel baa cidi ina wehelinaysay? Ma anigaad se i leedahay naf baan kaa qabanayaa, meel aad joogto ayaanad is ogayn”, ayay ku tidhi.

“Ha ila murmin”
“Muran maaha ee runta ayaynu isu sheegaynaa, ma waxa aad leedahay yaan cidi waxba ii sheegin?” ayay ku tidhi.
“Kollayba cid kale ha joogtee adigu in aad wax ii sheegto ma lihid, saa cidda bartaas i dhigtay waa adigee, imikana aan kaa seexdo ee i daa”.

“No, no, no, cid seexanaysaa ma jirto, waa in aynu kala baxnaa oo midkeen reerka u hadhaa”, ayay ku adkaysatay.
“Maad inaga deysid waxba kala biximaynee”, wuxuu doonayaa inuu iska seexdo. Daal xun baa haya, curriyadii iyo waraabayaashii balwaddiisu keeni jirtay baa fadalkiisa ku taagan, tamar uu kula murmo iyo mid uu ku hadlo midnaba ma hayo.

“Wax la deynayaa ma jirto ee inala kala saar”, ayay ku adkaysatay.

“Waa hagaag, sow asxaantii kuma aad bukoon”, intuu yidhi ayuu hurdadii ka toosay. Wuxuu seetada ka furay talo dhawr jeer maskaxdiisa soo hormartay se aanu weli si wanaagsan u go’aansan fulinteeda, caawa ka hor.

Waa in aad kala hadhaan caawa. Wuxuu ka soo baxay qolkii uu jiifay. Wuxuu ku dhaygagay siliigga sare. Wuxuu baadiddoon ugu jiraa meel uu ka soo laalaadiyo, uma muuqan. Wuxuu galay madbakha, mindi, maya dhiig badan bay daadinaysaa adiguna diyaar uma tihid wax aad masaxdo iyo hawl dheeraad ah.

Wuxuu baadhay gurigii oo dhan. Meel xadhig uu sudho ayuu ka deyayaa. Wuu ka quustay. Wuxuu go’aansaday in ay debedda isula baxaan oo uu halkaas kaga sed qaado. Nabar sii qaado ayuu is yidhi, uma baahnid gamcahaaga ayaa ku filan.

Wuxuu furay kadinkii guriga, waa habeen, jidka iftiinka ka baxayaa waa diciif. Sekedda oo dhan waa laga hurdaa. Baabuurta jaarkiisa ee geeswalba loo taxay iyo sida aan midna guuxii lagu yaqaannay uga baxayn ayaa

juuqla’aanta xaafadda ku yuururta sii kordhinaya. Wuxuu isha la raacay jidkii oo dhan. Wuxuu xusuustay in sekedda ka soo horjeedda dhinaca midigta uu ku yaal aqal qabyo ah oo dhisme cusubi ka socdo. Waxa hortaal haan bir ah oo dusha ka furan oo kuwa xashiishka lagu guro ah. Waxa ka buuxa dhagxan iyo qori wixii dhismaha laga fujiyay.

Ahaa! Bartaasi meel aad adiga iyo iyadu ku kala ciilbeeshaan way u egtahay ayuu is yidhi. Wuxuu go’aan kama dambays ah ku gaadhay in midkood reerka u hadho.

“Hagaag, in badan baan kuu dulqaatay, in badan baad iga reebtay wax aan aad u rabay oo taladaadu i hodday, in badan baan ku dhegaystay, caawa waa habeenkii isugu keen dambaysay, bes, khalaas, adiga iyo aniga way inoo kala dhammaatay”, intuu yidhi, ayuu u raaciyay;

“Soo bax rukunkan baynu ku kala sedqaadaynaaye”.

Wuxuu illaday laba kabood oo meesha u yaallay. Wuxuu eegay gacantiisa midig, nabar inuu sito buu ismoodayay, waxba kuma arag. Guriga ku noqo oo dubbe iyo wax ka soo da’ayo ayuu is yidhi. Maya, uma baahnid ee gacanta ayaad kaga adagtahay intuu isku qanciyay ayuu debedda u booday oo albaabkii xidhay.

“Maxaad isla waalaysaa? In aanad iska kay celinkarayn sow ma ogid? Naqaska haddaanan kugu dhejin hebel la ima yidhaahdo”, wuxuu ciijiyay cunaha.

“Nacas baad tahay ee ha i dilin igama maarantide”, ayay iyada oo neefkudinaysa ku tidhi.

“Ha i dilin, sasabo aad igula wareegto ayaad baratay, caawa waxaasi iga kaa khaarajinmaayaan”, intuu ku yidhi ayuu birtii qashinka iyo dhagxan balballaadhan oo dhexfadhiday madaxa ula dhacay.

Wuxuu ku jiraa dagaal aad u qadhaadh. Waa dagaal uu jecel yahay inuu noloshiisa ku xoreeyo. Wax kasta oo qalloocsamay in ay iyadu sababtay buu u arkaa. Isagu eed uu leeyahay ma jirto. Waxa niyaddiisa ku jirta haddii aad iyada iyo hawsheeda iska reebto dunidu meel kuu naxariis iyo barwaaqo badan bay noqonaysaa. In aanay kala hadhi karin, sida ay iyaba u tilmaantay, isaga caawa xisaabta uguma jirto.

“Segegeryahow ha i dilin? Naqaskii baad igu dhejisay, dakharro balballaadhan baad iga jeexday, sidani si ku dhaqaysa anigana i dhaqaalaynaysa maaha”, Markii ay aragtay in xaalku meel xun marayo ayay cabasho dheer usoo jeedisay.

Uma jeedo cabashadeeda. Wuxuu ku jiraa halgan aan dhammaad lahayn, wuxuu dareemay dawakhaad iyo madax wareer xad dhaaf ah. Dhawr jeer intuu xoog madaxeedii ugu dhiftay birta gunteedii ayuu markuu jabaq iyo taah midna ka waayay goostay inuu ka hulleello.

Iyana ha i dhaafto, hadduun baan ka nasanayaa qaxarkeedii. Wuxuu isaga oo aad u daallan ku soo noqday gurigiisii.

“Maxaa ku dhacay tolow?”
“Garanmaayo ee goorahanba wuxuu ku foororay birtaas xashiishka, waxa aad moodaysay inuu wax gilgilayo”

Laba dumar ah oo ay deris yihiin oo arkay markuu wax gilgilayay ayaa is weydiiyay in ninkii deriskooda ahaa caawa wax ka si noqdeen iyo in kale.

Wuxuu toos ugu hagaagay sariirtiisii oo isaga oo aan doonayn in la qalindaaro bustihii hoosta ka galay. Intuu ka fekeray waaga cusub ee usoo beryaya iyo wacdaraha cusub ee uu ula imandoono, ayuu isaga oo aad u faraxsan, kuna rajo weyn mustaqbalka aroorta loo dhiibidoono qosol yar hoosta kaga dhiftay oo iska gam’ay.

Sida uu ku yimi ma uu fahmin ee wuxuu is arkay uun isaga oo maxkamad dhexfadhiya. Wuxuu ku dhaygagay siliigga sare ee dhismaha maxkamadda oo ka samaysan qoryo waaweyn oo isweydaaransan iyo duur dusha sare lagaga deday. Aad buu ugu fiirsaday, waxa ay la noqotay in qul madow iyo dukhsi aad u dheeraynayaa tiirarka dushooda is eryanayaan. Cabbaar buu ku dhaygagay, markii indhihii ku daaleen qulka iyo dukhsiga is eryanaya ee aan haddana is gaadhayn ayuu dhinacii maxkamadda isaga oo soo jeestay.

Wuu yaabay, wuxuu aad uga yaabay maxkamadda iyo dacwadda ka socota. Qofka keliya ee meesha fadhiyaa waa isaga. Cidda dacwaddu ku soconaysaa waa isaga. Dacwadda lagu qaadayaa waa tu ku saabsan dembigii uu mardhowayd soo galay. Xaashadaha meesha tuuran iyo sida kiiska la isugu dubbariday wuxuu dareemay in aanu dacwaddan guul ka qaadayn.

Tolow goorma ayuu xaakinkii maxkamadda fadhiisanayay imanayaa, ayuu isweydiiyay .

“Xaakin imanayaa ma jiro, labadeenna oo keliya ayaa meesha ku garqaadanayna, waxa kaaga muuqda siliigga maxkamaddu waa waayahii adduun oo maalinba sida ay doonaan iska dhigaya”, qudheedii uu caawa soo dilay ayaa hadalkeedii u baxay.

Aaaaah! Intuu qaylo ka dhawaajiyay ayuu sariirtii ka soo booday. Waa riyo. Waad riyoonaysaa. Wuxuu arkay iftiinka daaqadda ka soo gelaya. Waa

goorma? Wuxu isha ku deyay saacad miiska agtiisa ah saaran, sagaalkii iyo badhkii ayay tilmaamaysaa. Iska toos oo shaah samayso ayuu iskula shawray.

Wuxuu u jiitamay dhinacii suuliga, intuu kaadi ku biirtay isdhaafiyay ayuu muraayad derbiga ku rakibnayd is hortaagay. Hayaay! Waa maxay sidani? Sidee wax u dhaceen? Wuxuu arkay wejigiisii oo kood waliba buuran yahay. Waxa ka daran dibnaha oo aad mooddo in dhulka loola dhacay.

Wuu yaabay, wuxuu garanwaayay meesha laga helay. Xalay suuqa miyuu u baxay? Ma cid bay isdileen? Sidee loo helay?

“Waa qayb kale oo ka mid ah nacasnimadaadii, in aanad naf lahayn sow isma aad ogaan”, ayay ku tidhi isaga oo muraayaddii ku dhaygagsan.

“Adiga, miyaad weli nooshahay? Maxaa i kaa agdhigay!”

“Aniga? Kala maarmimayno labadeennu, midse naf leh ma tihid ee iska seexo”, ayay ugu jawaabtay.

“Waa runtaa”, intuu yidhi ayuu isaga oo aad ugu qoslay sida aanu naf u lahayn sariirtiisii ku laabtay oo hurdo cusub ku celiyay.

Cabdillaahi Cawed Cige
edleh@hotmail.com
Janwari 2006

Masugto Meher Maleh

Masugto Meher Maleh: Qiso Jacayl ah
Qaybtii Koowaad

Waxaa qoray Maxamad Caynaanshe Cawed-Shire.

Waxaa lagu daabacay Muqdisho, Soomaaliya.

1970

Fiiro gaar ah: Buuggan lama daabacan karo, lama guursan karo, lama tarjuman karo, lama sawiran karo, wax lagama beddeli karo, qaybo ka mid ah iyo dhamaantii midna, iyadoon ogolaansho qoraal ah laga haysan Qoraha buugga.

Xabadyahay waxaad tahay
Xulashadii haweenkee
Xaqiiqdii mid kula mida
Weli lama xambaarine
Xuural cayn la moodyey
Xaragada u dhalatay
Gacmahaaga xaada leh
Markaan soo xasuustaba!

Hibayn: Waxaan buuggan u hibaynayaa [Yoonis] Maxamuud Caynaanshe, Maxamed Cabdicasiis Cali iyo Maxamuud Cabdicasiis Cali.

Afeef: Waxaan ka cudur daaranayaa in aad raalli ka noqotaan wixii khaladaad ah, khaladkaas oo ah mid ka yimid dhinaca tignikada.
– M. C. Cawed-Shire

Hordhac

Buuggani wuxuu ka hadlayaa qiso jacayl ah oo dhacday, taasoo akhriskeeda aad jeclaysan doontaan, idinkuna reebi doonta tiiraanyo jacayl.

Akhristaha sharafta mudanow, hal waa yaab, halna waa yaabka yaabkiis, halna waa amakaag. Ku arkoo ku jeclaaday waa yaab! Ku jeclaadoo kuma daayo waa yaabka yaabkiis! Toddobaatan jir wax caashaqayna waa amakaag!

Waa sheeko hab novel ahaan ah u qoran, waxaad ku arki doontaa labaatan jir iyo todobaatan jir caashaq kulmiyey!

Akhris wacan.

– M. C. Cawed-Shire

***

Filasho Wacan

Waxaa dadweynaha sharafta mudan ee xiiseeya akhriska sheekooyinka loogu bishaaraynayaa inay soo bixi doonaan buugaag sheekooyin ah oo aad xiisayn doontaan markay idin soo gaadhaan, waxayna kala yihiin:

  1. Masugto Meher Maleh: Qaybta 2aad oo uu qoray Maxamed Caynaanshe Cawed-Shire.
  2. Burburkii Jacaylka oo uu qoray Maxamed Jaamac Qoodaar.
  3. Dhafarkii Jacaylka oo uu qoray Aadan Salaad Xasan.
  4. Ayaanlay Aqal Maweydo oo uu qoray Maxamed Caynaanshe Cawed-Shire.
  5. Jacayl Miyir Xaday oo ay qortay Sahra Xasan Xirsi.

Sugitaan wacan iyo filasho dhow.

Qaybta 1aad

Xilligu waa gu’ si fiican uga wada da’ay dhamaan magaalooyinka Geeska Afrika, iyadoo aysan webiyadu fatahin hadana qarka u saaran yihiin. Magaalada Muqdisho oo ka mid ah magaalooyinka ku yaal Geeska Afrika, inkastoo aysan webi lahayn hadana dhinac walba iyo dhexdeedaba waxaa jiifay xareed, jawigeeduna waa mid ku farax gelinaya, tamashlaha iyo dalxiiskana ku haboon.

Cali-Dhuuxna wuxuu dhex taagnaa bas uu ka waayey kursi uu ku fadhiisto, maxaa yeelay wuxuu la balansanaa Mulki oo ay ku ballansanaayeen Wasaaradda Boostada horteeda saacaddu markay tahay todobada fiidnimo si ay u wada galaan Cawayska Jubba oo ay ka tumayaan show Kooxda Durdur, laguna soo dhawaynayo sanadka cusub, kii dhamaadayna lagu sii sagootiyayo.

Cali-Dhuux aad buu isugu buuqsan yahay, maxaa yeelay maanta waxaa la hadlay Xaaji Cismaan oo aabbihii ah una sheegay in uu u diri doono jaamacad ku taal carriga Maraykanka haddii uu ku gudbo imtixaanka kama dambaysta ah oo uu iminka yahay fasalka afraad ee dugsiga sare ee 15ka May.

Cali-Dhuux waa yar tahay inta uu fasalka soo xaadiray sannadkan, oo markay saacaddu gaadho toddobada subaxnimo ayuu saddex buug horay u soo qaadan jiray, buugtana wuxuu sii dhigi jiray dabakaayo dugsiga agagaarkiisa ku taal, kadibna afar saddex wiil oo reer Maykal ah ayey isu raaci jireen Wasaaradda Boostada iyo Isgaarsiinta si ay u faduuliyaan hadba gabadha soo marta hortooda ama ay ishoodu qabato, ama ay uga sheekaysan jireen diskoogii xalay ka socday Shineemo Xamar.

Waxay kaloo sheeg-sheegi jireen noocyada baabuurta sida iyagoo mid ka mid ahi leeyahay, “Land Cruiser-ka sanadkan waxaa ugu fiican midka Xaaji Belokeen waayo wuxuu leeyahay sariir ku fidsan guudka iyo turuska oo aad u dheer iyo lix [bostar] iyo midab aan la mid ahayn kuwii hore.”

“Waxaad Land Cruiser ka sheegaysaan aniguba waxaan qarinayaa XL-ka Xaaji Saalim iyo GL-ka Aweys Muudeey ka dhintay ee uu hada wato wiilkiisa Nasiibkey,” waxaa sidaas ku hadlayey mid ka mid ah dhalinyaradaas.

Ama mid kale yiraahdo, “Idinku waxaadba sheegaysaan Land Cruiser iyo XL anigu waxaan ka helay mooto nooca Yamaha ah oo uu shalay watay nin cadaan ah oo aan filayo in uu u dhashay dalka Faransiiska.”

Siday waxaas iyo wax la mid ah uga sheekaysanayaan ayey saacadu gaadhi jirtay kowda duhurnimo, kadibna waa la kala qado tegi jiray, Cali-Dhuuxna wuxuu sii mari jiray dabayaakadii si uu uga sii qaato buugtiisii.

Maalin maalmaha ka mid ah ayuu Xaaji Cismaan ku yidhi wiilkiisa Cali-Dhuux, “Aabo waxaan filayaa in aadan iskuul dhigan sanadkan maxaa yeelay weli kuguma arag adigoo yunifoom gashanaya midna.”

“Aabe sow ma ogid inaan foom foor ahay sanadkan, sidaas awgeed anagaa hogaamina iskuulka oo dhan waxaanna ka mid ahay ardayduu maamuluhu ugu jecel yahay, xagga asluubta iyo waxbarashadaba, dhanka wax akhriskana waxaan wax la akhristaa wiilal aan isku fasal nahay habeenkii oo idil,” Cali-Dhuux ayaa yidhi.

Qaybta 2aad

Waxay Mulki meeshii balanta timid oo ah todobadii fiidnimo oo rubuc la’ kadibna waxay is tidhi ka gudub laamiga, markay seedkii hore ka gudubtay ayey istaagtay dhexda si ay u dhaafaan baabuur socotay, nasiib darose waxaa ka soo jiireeyey seedkii hore gaadhi Land Rover V8 ah.

Biraygii ayuu ka waayey kadibna halkeedii buu ugu tegay Mulki ilaa uu ku dul damay. Isla markiiba waxaa meeshii shilku ka dhacay yimid Ciidanka Nabadgelyada Wadooyinka, shilkiina wax ka qoray, Mulkina waxaa loola cararay cusbitaalka guud ee Digfeer, kadibna waxay noqotay dhaawac culus si aad iyo aad ahna way u dhiigbaxday intaan cusbitaalka la gayn.

Gaadhigii Cali-Dhuux saaraana wuxuu kaga degay agagaarka Boostada saacadu markay ahayd toddobadii iyo toban daqiiqo ee fiidnimo, wuxuuna ku soo wareegay jardiinada iyo gidaarada Boostada oo idil, si uu u hubsado inay ka soo hor martay iyo in kale.

Markii uu hubsaday inaysan ka soo hor marin kuna jirin dhalinyaro fadhiday ayuu bilaabay inuu naftiisa hiifo. “Maxaa i soo daahiyey? Tolow ma tobankii daqiiqo ee aan soo daahay ayey ii dulqaadan wayday? Dulqaad yaraa gabadhu! Mise anigay i soo lugoynaysay ee umaba ay baahnayn inay ka qayb gasho Cawayska? Mise mid kalayba u raacday Cawayska? Waayo sinaba uma filayo inay caawa Mulki sina uga maqnaanayso happy new year-ka.” Marna wuxuu fiiriyaa saacadiisa marna laamiga. Sidaas awgeed gabadh kasta oo nin la socota iyo mid kaligeed ahba wuxuu moodaa Mulki, wuxuu arkana wuxuu u jeclaa isagoo arka Mulki, caawana ay wada qaybgalaan iyagoo dhexda is haysta.

Markuu ku daalay fadhigii iyo isla sheekaysanayey keligii, ayuu go’aan ku gaadhay inuu keligii Cawayska galo, maxaa yeelay waxay naftiisu ku doodaysay, “Waqtigan oo kale weligay ma seexan, caawana seexan maayo! Ma digaag baan ahay markaan hadeer seexanayo? Ee waa inaan soo dhaweeyaa sanadka cusub siina sagootiyaa sanadkii dhamaaday. Maya! Maya! Anigoo mataan wadan maa gelayaa Cawayska oo ugu tegaya Haykal iyo Cabdi-Jamaal oo midba mataantiisii la boodayo? In aan maqnaadaa ii wacan si aan berri subax saaxiibaday ugu sheego in aabahay ii diray beertayada oo u dhow Beesha Balligoble. Amayse iga rumaysan waayaan? Waxaaba laga yaabaa in ay caawa oo dhan i arkayeen inaan dhowr saacadood ka dhakoolaa gidaarka cidlada ah.” Waxaa sidaas ku hadaaqayey Cali-Dhuux.

Qaybta 3aad

Markii ay saacaddii u xidhnayd gaadhay kow iyo tobankii fiidnimo ayuu go’aansaday inuu isaga huleelo (isaga tago) isagoo ku maahmaahayey maahmaahdii ahayd iga kici kobaan geel ku dhalin kuudud xumadeeda.

Intii uu sugayey inuu helo baabuur uu raaco taagnaana boosteejada ayaa waxaa la kulantay gabadh oo ku tidhi, “Aboowe waa lagu salaamay.”

“Waa lagaa qaaday,” buu ku jawaabay Cali-Dhuux.

“Aboowe ma lagu wehlin karaa kolayba waxaad u egtahay mid gooni socodka yaqaane?” Waxaa sidaas ku tiraahday gabadhi.

“Abaayo haygaga dhigin masku intuusan kugu tufin baa lagu tufaa! Aniga waa lay wehlin karaa balse adigu geesisanidaa bal waqtigaad keligaa socoto fiiri! Hadaan iskaa baro aniga waxaa lay yidhaahdaa Cali-Dhuux.”

“Anna hadaan iskaa baro hooyaday waxay iila baxday Faadumo-Kiin, aabahayna wuxuu iigu wanqalay Xaliimo-Sacdiya, berigii aan wax baran jirayna waxaa dugsiga iiga qoraan jiray Maryan-Ruun, hadana waxaa laygu yeedhaa Maariya Maykal! Kaasna ii baro oo iigu yeedh!”

“Abaayo ma jin baad tahay magacyo badnidaa! Oo ka sii yaab badane Xaliimo-Sacdiya oo laguugu wanqalay maxaad uga dooratay Maariya Maykal?” waxaa yidhi Cali-Dhuux.

“Aboowe sidaan horeba kuugu sheegay waxaad tahay mid weli dambeeya oo aan la socon waqtigan casriga ah!” waxaa ku doodaysay gabadhii magacyada badnayd.

Hadal iyo dhamaantii waxay isku afgarteen in ay casho fudud ka soo cunaan Baar Cadale, kadibna wuxuu Cali-Dhuux yidhi, “Abaayo waqtigaan waa waqti dambe, aniguna aad iyo aad baan u daalanahay, waana barashadeenii isugu keen horaysay. Waxaan hada jeclaan lahaa inaan kala hoyano oo ku balano beri galab iyo halkan.”

“Aboowe sow ma ogid in caawa la osoo dhawaynayo sanadka cusub? Ana waxaan kaa sugayey inaa odhan doonto waxaynu gelaynaa Cawayska, bal dhagayso waxa sawaxan ka baxaya! Xataa anigoo gabadh ahina igama suurtowdo inaan seexdo waqtigan oo kale, waayo horaa loogu maahmaahay hurdo habarba korin waydee maanay hilbo i siin?” gabadhii maagacyada badnayd baa tidhi.

Wax la ilaaqtamaba ama lays jigraaraba, in beri galab saacadu markay tahay shanta laysugu yimaado agagaarka Boostada ayey ku ballameen. Gabadha magaceedu ahaa Maariya Maykal waxay caawa siddeedii la balansanayd inay Cawayska wada galaan wiilka la yidaahdo Kayse oo ay muddo sadex sanno ah wada socdeen, nasiib darrose wuu u gooyey kamana filayn inuu sidaas u gelayo, horaa loo yidhi ‘waxaadan filayn iyo falaadhiba way kaa naxshaan!’ Si aad iyo aad ah bay uga naxday inuu Kayse u gooyo, siday u sugaysayna waxay la kulantay Cali-Dhuux, markii Cali-Dhuux ka tegayna waxay iskeed u aaday Cawayska.

Markii ay gudaha gashayna waxay bilowday inay ku dhex wareegto dhamaan dadka fadhiya iyo kuwa ciyaaraya, waxayna aragtay Kayse oo la ciyaaraya gabadh kale, iyana waxaa la hadlay wiil horay u yaqiin inay Kayse la socon jirtay kuna yidhi, “Abaayo weligaa intaan ku arkayey caawaa kuu kow ah adigoo keligaa soconaya, aaway mataankaa?” Iyana way agtaagnayd balse maba maqlayn, mana ogayn inuu iyada la hadlayo iyo in kale, waayo waxay ku dhaygagsanayd Kayse oo aanay ka filayn inuu ka rugdoorsanayo. Waxay is aragtay iyadoo dhextaagan aqalkeedii mana ogayn gooray ka soo baxday Cawayskii basna maba soo raacin!

“Ilayn ina rag isku halayn maleh. Ma Kayse? Ma Kayse baa sidaa ii galay? Ma anigoo Maariya Maykala ayuu iga doortay cago u boodhlay aan lib-istiig marsan aqoon? Alla sidee isu dilaa? Dhii.Dhii.Tii (DDT) ma cabaa? Tolow farmashiyadu ma iga gadayaan? Haa iyaga lacagta uun baa u dana, ama waxaan dhahayaa sariirtii ayaa iga yeelatay boodo kadibna waan cabayaa… Mise Cali-Dhuux baan la qabsadaa oo waan iska ilaawaa sida uu isba ii ilaaway Kayse? Maya, rag dambe waa iga aabahay!”

Siday waxaas iyo wax la mida ugu fekeraysay baa waagii dhag ku yidhi iyadoon laba indhood isa saarin.

Qaybta 4aad

Cali-Dhuuxna wuxuu gurigii tegay isagoon dheg la qabto lahayn oo leh, “Aan arko Mulki… Maxaan ku farayaa Mulki? Waxaan isbaranay Maariya Maykal oo kaba reer magaalsan, maba rabo arageeda Mulki, waxaase laga yaabaa inay iga rugdoorsatay, maxaa yeelay horaa loogu maahmaahay ‘kas naageed oo kadaloob rag kaaga dambeeyey kaad ku ogaydba maaha.’ Maxaanse kuba falayaa haday mid kale iga dooratay, awalba waxay ahayd mid aan aqoon sida afka loo gududsado, midaan cusub baa ka af guduudan sidii huryo oo kale.” Waxaa sidaas naftiisa ku samrinaayey Cali-Dhuux.

Markii waqtiga Muqdisho labadii duhurnimo caga-cagaynaayey ayuu Cali-Dhuux daartay Raadyow Muqdisho si uu u dhegaysto ogaysiiska, wuxuu maqlana waxaa ugu horaysay heestii ugu dambaysay Barnaamijka Bandhiga Raadyowga oo ahayd mid ay qaadaysay Faadumo Qaasin. Waxaana markii ay dhamaatay soo galay Ogaysiiskii, waxaana lagu bilaabay, “Waxaa xalay shil baabuur oo ka dhacay Waddada Jamhuuriyadda ku geeriyooday hal qof oo aan la aqoon oo ah gabadh. Tilmaamaha gabadhuna waa sidatan: waxay leedahay fanax yar, midabkeeduna waa madow dhiig furan, da’deedana waxaa lagu qiyaasay 20-22 sano. Gabadhaas maydkeedii waxaa la dhigay Qaboojiyaha Cusbitaalka Guud ee Digfeer, ciddii garataana ha la soo xidhiidheen Ciidanka Nabadgelyada Wadooyinka.”

Wuxuu kadib Cali-Dhuux is yidhi, “Amay Mulki tahay?” iyo “Ma anigaa aqaan meel reerkoodu degan yahay? Reerkooduba raadiye waa leeyihiin oo waa maqlayaan haday iyadii tahay. Ma anigaa Mulki wax ugu dari kara? Xataa magaca aabaheed ma aqaan! Anba waxaan ku bartay boosta. Maya way taqaanay sida jidka loo maro ee iyadii maaha.”

Markii la gaadhay waqtigii balantu ahayd ayuu Cali-Dhuux isu diyaariyey inuu balantii isaga iyo Maariya ka dhexaysay oofiyo. Wuxuu meeshii ballantu ahayd yimid iyadoo aanay weli gaadhin shantii galabnimo, ama kow iyo tobankii hadba sidaad u taqaanid. Siduu u sugayey gabadhii ayey saacadii gaadhay siddeeddii fiidnimo. Wuu isaga noqday isagoon xataa isku dayin inuu barto gabdho kale. Wuxuu gurigoodii tegay isagoo leh, “Maxaa i habaaray midaan la balamaaba way ii goynaysaa!”

Xaaji Cismaan wuxuu dhalay sadex wiil iyo saddex gabdhood. Dhamaan waxay wada jiraan dalka Maraykanka marka laga reebo Cali-Dhuux iyo Intisaar oo sanadkan bilowday fasalka 1aad ee dugsiga sare. Mulaaxo waa hooyada dhashay dhamaan caruurta Xaaji Cismaan marka laga reebo Ismaaciil oo hada waxbarasho dibadeed ku maqan.

Mulaaxo waxay ku tidhi wiilkeeda iyadoo waaninaysa, “Hooyo wiilkaygiiyow caruurtaydu ma yeelan jirin saaqid waxaana u malaynayaa inaad adigu kow ka noqonaysid. Alla hooyo waxaan habeen iyo maalinba ku farxaa aragaaga, maxaa yeelay adigaa igala jooga wax wiil ah oo aan dhalay. Alla maandhow ha bilaabin saaqidnimo ee dadaal oo wax barro si aad uga daba tagtid walaaladaa, hadii kale waxaad ogaataa inaan waxba lagugu falayn. Hooyo inta aad yartahay baad jaanis haysataaye wax baro. Ogow in ay jiraan wiilal aan aabahood lacag lahayn oo wax barta, adiguna nasiib wanaag lacag maad waayin.”

Qaybta 5aad

Cali-Dhuux dadaal ayuu isku dayey si uusan u qasaarin waanadii iyo wax u sheegiddii aabihii iyo hooyadii, waxaana la soo gaadhay geba-gebadii sannad-dugsiyeedka, wuxuuna Cali-Dhuux u fadhiistay imtixaankii kama dambaysta ahaa, wuxuuna ku rajo weynaa inuu ku gudbi doono.

Intii la sugaayey soo dhejinta natiijooyada imtixaanka waxaa Xaaji Cismaan wiilkiisa ugu bishaarayn jiray inuu aadi doono Maraykanka, wuxuuna uga sheekayn jiray sheekooyin ku saabsan dadka dibadaha u aada xoogsiga iyo kuwa u aada waxbarashada, mucjisooyinka la yaabka leh ee ay kala kulmaan illayn waa dalal shisheeye oo aanay dhaqan iyo dhalasho midna la lahayne. Sheekadan soo socotana waxay ka mid ahayd sheekooyinkii uu uga sheekayn jiray wiilkiisa, wuxuuna ku bilaabay sidatan:

Cabdimuncim waa nin u dhashay dalalka dunida sadexaad dal ka mid ah, waxaana dalkiisii u dirsaday koorso ciidameed oo uu ku aado dal dunida hore u martay ka mid ah. Markuu ku jiray mudo sanad ah jaamacadaa ciidameed oo 78 km u jirta magaalada Frankfurt oo ka mid ah magaalooyinka dalka Jarmalka Fedraaliga ayuu Cabdimuncim u baahday inuu aado Wiesbaden oo 20 km u jirta Frankfurt, wuxuuna fasax ka qaatay macalin ka mid ah macalimiintiisii si uu muddo hal maalin ah ugu soo booqdo Wiesbaden wuxuuna ka codsaday macalinkiisii inuu ku daro qof jidka yaqaan ama inuu isagu safarka u raaco.

Macalinkiina intuu u kala sharaxay jidkii una sheegay inuu ku sii nasto hoteelka uu arki doono markuu 60 km socdo, hoteelkaa waxaa gadaya kombyuutarro. Macalinkii oo sharaxaadiisii sii wata ayaa ku yidhi, “Markaad hoteelkaa gashid waxaad la kulmaysaa mashiinno, mashiinkaa ku rid lacagtaad wadato, kana cab waxaad doonayso.” Halkaas ayey macalinkii iyo Cabdimuncim isku macasalaameeyeen.

Cabdimuncim wuxuu sitay qatar doolar ah oo uu rabay inuu sahay ka dhigto intuu safarka yahay. Markuu afar saacadood oo xidhiidh ah socday ayuu ku soo baxay hoteelkii la yidhi ku sii naso. Kadib wuxuu ka soo baxay baabuurkii si uu ugu nasto waxna uga cabo hoteelka. Jeebkiisii wuxuu ka soo saaray 5 doolar oo uu ku riday mashiin aan loogu talo gelin in lagu rido wax ka yar 10 doolar, mashinkiina wuu is xidhay. Wuxuu is lahaa mishiinku wuxuu kuu soo celinayaa baaqi iyo warqad shegaysa inuu cabi karo wuxuu dalbaday. Wuxuu sugaba markuu daalay kana quustay in jawaab loo soo celiyo ayuu bilaabay inuu akhristo nowtiisyo badan oo ku dheganaa mishiinka, wuxuu yaqiinsaday inaan mishiinka loogu talo galin in lagu rido wax ka yar 10 doolar.

Meel uu ka furo ayuu raadiyey mishiinka si uu ugala soo baxo lacagtiisii, wuxuu eeg-eegaba wuxuu arkay meel dadka maamula hoteelka ay ka furaan. Kadibna wuxuu meeshii geliyey furihii gaadhigiisa. Maxaase ka raacay! Waaba la ogaa wixii raacay oo isla markiiba ay kombyutaradu u sheegeen in koox budhcad ahi soo weerareen hoteelka waxaa kaloo daarmay guluub weyn oo sida kan ota-otada cagaaran. Waxaa hoteelkii lagu soo kiciyey diyaarado ay saaran yihiin kamaandows ah, Cabdimuncimna wuxuu awood u yeelan waayey inuu damiyo sawaxanka iyo bulxanka yeedhaya ee ka yeedhaya hoteelka iyo inuu kala soo baxo furihiisii si uu uga baxsado meesha la yaabka leh ee maqaadiirtu keentay inta aan loogu imaan. Wuxuuna soo xasuustay maahmaah Soomaaliyeed oo dhahaysa, ‘bidaari sibiq bay kugu gashaa,’ oo uu ula jeeday meesha uu sida fudud u soo galay oo uu garan waayey sida uu uga bixi lahaa!

Cali-Dhuux ayaa sheekadii soo dhexgalay oo ku yidhi, “Aabe waa ku sidee, ma ninkaa Soomaali ahaa, sidee kusoo xusuusan karaa maahmaah Soomaaliyeed?”

“War waad fududahaye sow ma ogid in ay jiraan jaamacado dibadeed oo lagu barto dhaqanka iyo hiddaha Soomaaliyeed? Marka isagu jaamacadaa ka barayaa ama meel kale ka barayaa laakiin isagu sidaas ayuu ku maahmaahay, isagaana afkiisa nooga sheegay in dhacdadani qabsatay, dalkuu u dhashayna waan aqaan laakiin waa dal hebel ku odhan maayo,” Xaaji Cismaan ayaa yidhi, kadibna sheekadii ayuu halkeedii ka sii waday.

Qaybta 6aad

Markii ay ciidamadii qabteen Cabdimuncim oo kobtiisii taagan waxaa ugu horayntiiba la guda galay in la baadho si loo hubsado inuu sakhraan yahay iyo in kale, waxaana la ogaaday in caafimaadkiisu taam yahay kadibna waxaa la weydiiyey sababta uu u geliyey furaha meesha. Cabdimuncimna waxaa kaloo la weydiiyey meesha uu ka tirsan yahay wuxuuna sheegay in uu jaamacadda milateriga ee ku taal agagaarka Frankfurt wax ka barto.

Wax allaale iyo wixii kharaj ku baxay, ha ahaato shidaalkii diyaaradaha iyo gurmadkii ciidamada iyo qasaarihii gaadhay hoteelkaba waxaa lagu dalacay jaamacaddii uu wax ka baran jiray, iyadoo sabab looga dhigayo maxaad usoo raaci weydeen?

Cabdimuncimna waxaa gacanta midigta ah looga sameeyey calaamad aan ka go’in oo u eg xarafka ta’-da oo aan filayo in macnaheedu ahaa afka qalaad thief, afkeenana noqonaysa tuug. Haddii uu khalad kale galana waxaa laga eryayaa jaamacadda uu wax ka barto, waxaana loo soo caydhinayaa dalkiisii waayo horaa loo yidhi lama huraan waa cawska jiilaal. Ogowna in sidaas iyo si ka darani kugu dhacayso, maxaa yeelay way adag tahay sidaad ula qabsatid dabeecadaha shisheeyaha. Hana isku dhedhejin, waayo isku diin iyo isku dhaqan midna ma tihiin. Weligaa ilaali sharafta iyo anshaxa dalkaaga iyo diintaadu kaa mudan yihiin. Ogowna in aad huwantahay haybadda calankaaga iyo ciiddaada.

Waxaa kaloo ka mid ahaa dhacdooyinkii uu uga sheekayn jiray wiilkiisa dhacdadan soo socota:

Aabe waad taqaan Muqtaar Dhega-Wayne, waa ninka degan guriga baraakada ah ee rinjiga guduudan leh. Wuxuu ka mid ahaa raggii ugu horeeyey ee Berri Carab u dhoofay, isla markiiba wuxuu helay shirkad lacag fiican ku qaadatay.

Markii uu in muddo ah u shaqaynayey shirkadaas ayuu door biday in uu dalxiis ku aado dalalka warshadaha horay ugu maray. Illayn horaa loogu maahmaahay rag xumaantii buu ka sheekeeyaa, naagana samaantood’e Muqtaar laftiisaa nooga sheekeeyey aniga iyo Xaaji Mariid, wuxuuna noogu sheegay sidatan:

Waxaan ka qaatay shirkaddii fasax bil ah, waxaanna ka degay garoon caalami ah oo ku yaal magaalada New York. Markii aan madaarkii ka soo baxay waxaan ka kiraystay tagsi oo aan ka codsaday in uu igeeyo hoteel first class ah, tagsiilihiina intuu magaaladii oo dhan igu soo wareejiyey ayuu ikeenay mid aan kaba fogayn madaarkii uu iga qaaday, wuxuuna iga qaatay lacag fowqal caqli ah.

Muqtaar wuxuu yidhi, waxaan ku hadlaa afafka Ingiriiska iyo Carabiga laakiin midna ma qori karo, mana akhriyi karo. Markii tagsiilihii igeeyey hoteelka ayuu diiday ninkii hoteelka iska lahaa inuu iga ijaaro isagoo leh hoteelkaygu waa ka mamnuuc in ay seexdaan dadka madow.

Waxaan ka codsaday in uu igaga ijaaro qiimaha uu ka qaado laba qof oo cadcad wuuna iga yeelay, waxaana lay dejiyey qol ku yaal dabaqa 96aad ee hoteelka, waxaanna garan waayey meesha suuligu ku yaal, waxaanna ka xishooday in aan weydiiyo dadka ka shaqeeya hoteelka.

Hoteelkaa lagaa saarayaa baan is idhi hadaad wax garan waydid maxaa yeelay awal baa baryo laygaga ijaaray. Wax allaale iyo aan sameeyo baan garan waayey.

Wuxuu yidhi, markii aan habeenkii oo dhan isku celinayey kaadidii, ayaan ku kaajay saxan lagu weji dhaqdo oo qolkayga irridiisa ku samaysan. Waxaan ka baqay in qolka shaqaaluhu food soo gelin waayaan, waxaana garan waayey si aan urta u baabi’iyo iyo si aan suuligii ku helo midna.

Qaybta 7aad

Magaaladii ayaan u soo dhaadhacay si aan uga soo gato baarafuun (biif-baal) aan ku buufiyo qolka aan deganahay.

Markii aan soo gatay baarafuunkii baan weydiiyey nin madow ah oo aan la kulmay waxa lagu garto meesha musqushu tahay. Ninkii madoobaana wuxuu xaashi iigu qoray xarfihii aan ku garan lahaa. Nasiib darrose intii aanan hoteelkii gaadhin bay shaqaalihii soo galeen qolkaygii.

Waxayna ogaadeen in aan arrintaa sameeyey, kadib wuxuu isla markiiba ninkii hoteelka lahaa igu qoray wargeys maalinle ah oo maalin walba ka soo baxa magaalada New York. Soo geliddii aan soo galayba waxaa laygu yidhi, “Qaado boorsadaada iyo baaqigan oo ah mid kuu hadhay,” waxaana lay sheegay in aan ku qoranahay joornaalka.

Hoteelkii waxaan ka soo baxay anigoo [kabna] lulaya kabna laalaadinaya. Wuxuu yidhi, waxaan soo xasuustay maalin aan wada hadlaynay anigiyo xaaskayga Xaliimo oo i lahayd, “Muqtaarow adigoo Berri Carab u dhoofa oo hadhow markaad soo noqoto noo dhisa guri is dulsaaran, waxaa nooga fiican adigoo dhulkaaga hooyo nooga xammaala wiilashaadana ka fogaan, waayo markaan sidaas ku leeyahay waxaad adba ogtahay in reerka dariskeena ah ninkii lahaa siduu u tegay aan wax war ah iyo waraaq midna laga hayn, in uu nool yahay iyo in kalena Ilaahay baa og.”

Anna aan ugu jawaabay, “Naa ha igu noqon dumar ee anigu ma ilaawayo dabadayda wiil ee aan ugu jecelahay waxa ifka saaran oo dhan, haddii aan dhintana wax wedka iga celin kara ma jiraan halkan iyo xagaas midna, saacaddayda ka horna ma dhimanayo, waana idiin soo dirayaa biilkiina.” Isla markiiba wuxuu soo noqday oo yimid Sacuudi Arabiya markii uu toddobaad joogay ayaa la soo tarxiilay, wuxuuna hada yimid isagoon shilin wadan horayna ugu soo dirin xaaska.

Dhacdadan soo socota waxay ka mid tahay dhacdooyinkii xidhiidhka ahaa ee uu Aabbe Cismaan uga sheekayn jiray wiilkiisa Cali-Dhuux oo uu rabay in uu sii waayo arko inta uusan Maraykan aadin, wuxuuna ku bilaabay:

Aabe waxaanu u shaqaynaynay shirkad fadhigeedu ahaa Maka, laakiin waxaanu joognay magaalada Daa’if, waxaana ka dhacay qisadan soo socota.

Bashiir wuxuu ka mid ahaa shaqaalaha shirkadda, isla waqtigaas ayuu ka yimid Soomaaliya (Beled Soomaal) oo uu ka soo gatay guri kuna soo arroostay gabadh uu aad iyo aad u jecelyahay. Jaamac-Nuur wuxuu isna ka mid ahaa shaqaalaha shirkadda, isaga iyo Bashiirna waxay ahaayeen laba saaxiib oo aan la kala dhex mari karin.

Jaamac-Nuur wuxuu awal jeclaa hadana sii jeclaaday Anisa oo ah inanta da’da yar ee uu sadddex bilood ka hor Bashiir ku soo arroostay Degmada Hodan ee carriga Soomaaliya, iska daa sawirkeeda oo uu saaxiibkii tusaye horay ayuu u yaqaanay iyadoo cunug qaawan ah.

Maalin maalmaha ka mid ah ayuu Bashiir galay musqusha isna yidhi ku soo qubayso. Illayn waa tii horay Soomaalidu u tidhi tuugo kula taal tabtaa ma weydo’e Jaamac-Nuur oo awalba rabay jaanis uu helo ayaa wuxuu jeebkii Bashiir kala soo baxay baasaboorkii iyo ciqaamadiisii kadibna wuxuu ka qortay lambarradii, subaxdii dambena wuxuu warqadda u soo diray illayn waa niman saaxiib ah waana is dad yaqaanaano Maxamuud oo ay Bashiir walaalo ahaayeen, sidan hoos ku qoran bayna warqaddu u qorayd:

“Walaal waxaad iga gudoontaa salaan ay isku diraan walaalo is jecel oo aabe iyo hooyo wada dhaleen. Walaal salaan kadib waan caafimaad qabaa boqolkiiba-100. Hadaan ahay Bashiir Aadan waxaan kula socodsiinayaa in aan kuu sheego arrintan hoos ku cad.”

“Waxaan anigoo maankayga qaba maskaxdayduna kaamil tahay waxaan furay kuna furay laba dalqadood gabadha la yidhaahdo Anisa Cumar Xasan, meherkeeduna ahaa labaatan iyo shan kun, hadaba walaal ha la iiga qabto maalkayga, meherkeeda oo labban laabanna ka sii lacagtii aad ii haysay hana u qaadan in nin kale warqadan kuu soo diray waayo lambarka baasaboorkaygu waa 23001-18342/811, ciqaamadayduna waa 4321A24 Meccah Saudi Arabia.”

Qaybta 8aad

Markii Maxmuud warqaddii soo gaadhay ayuu reerkii ka saaray Anisa oo muddo 202 maalmood ah meher ku xidhnaa.

Jaamac-Nuurna wuxuu fasax u soo qatay wadanka Soomaaliya, isla markiibana wuxuu baaray meeshii uu Anisa u filayey markuu [iyada] la kulmayna wuxuu ku yidhi, “Abaayo maxaa kugu dhacay? Ma faraxsanidoo maxaa ku madoobeeyey, waa cadaan jirtaye ma nin kulul baa ku guursaday? Sow ma joogo ka waran caafimaadkiisa.”

“Aboowe nin ayaa i mehersaday muddo wax yar laga joogo, waana nin dadka Carabta u shaqo tegay ka mid ah, dibadda ayuuna warqaddaydii ka soo diray, hadana waan madax banaanahay,” gabadhii baa tidhi.

Jaamac-Nuurna wuxuu yidhi, “Oo hadda wuu ku furay! Ma adigaagan aan ku ogaa yaraantaadii dabeecad wanaagaagii iyo dad la dhaqankaagii fiicnaa ayuu kuu quudhay inuu ku furo? Hadda labaatan berri oo keliyaan joogay waana noqonayaa ee ka waran hadaan nolosha isla wadaagno oo aad bishan sagaal iyo labaatankeeda Sacuudi Arabiya ii raacdid?”

“Waxba kama qabo laakiin horta waa in aan dalkeena isku mehersanaa ina rag lama aaminee! Bashiirba isma lahayn dheeldheel baad ku kala lugaynaysaan,” Anisaa tidhi.

“Naa Anisa sida Bashiir ma ihi kumana xad gudbo xuquuqal Aadmiga, laakiin habeen dambe baan isku mehersan doonaa Hoteel Jubba. Anigu waxaan rabay in meherka [ahaado] mid Riyaad lagu qabto, laakiin codsigaagaan oofinayaa ogowna in caawana ka soo wada cashayn doono Mini Market Bar Restaurant and Hotel Dhakar oo ku yaal agagaarka Istaadiyum Muqdisho kuna fiican nasashada iyo caasumadaha, waxaadna ogaataa in meherka aan u dedejiyey laba xaalo, waa tan hore’e jacaylka aan kuu qabo, waa tan labaade fasaxa aan wato oo yar,” Jaamac-Nuur baa yidhi.

Sidii ballantoodu ahayd ayey ugu wada hirgaleen arrimihii ay sii qorshaysteen oo dhan, waxayna garoonka caalamiga ee Muqdisho Airport ka raaceen diyaarad nooceedu ahaa Point Seven Zero Seven (707) oo ay lahayd Shirkadda Dayuuradaha Soomaaliyeed (Somali Airlines).

Markii diyaaraddii ay saaraayeen soo caga dhigatay garoonka diyaaradaha ee Jidda, ayuu Anisa Jidda uga tegay isna wuxuu gaadhay shirkaddii uu la shaqayn jiray, shaqaalihiina wuxuu ugu bishaareeyey inuu gabadh Soomaaliyeed ka soo guursaday Xamar.

Wuxuu dhammaan shaqaalihii joogay Maka, Madiina, Jidda, Riyaad iyo Daa’if intii uu nasiib u yeeshay ku yidhi, “War nacalaa idinkuma yaale gacan isiiya oo iga [guma],” iyana waxay siiyeen ninba karaankii.

Bashiir oo aanay weli is arag Jaamac-Nuur ayaa iskii u yimid magaalada Jidda, isagoo jooga guri ay Soomaalidu degan tahay ayaa mar keliya nin u yimid oo ku yidhi, “Bashiirow buraaqadaad qabtay goormaad furtay? Furi ogidaa!”

Bashiirna wuxuu ugu jawaabay, “Kumaan fahmine sheego ula jeeddadaada!”

Ninkii ayaa ku war celiyey, “War horaa loo yidhi hubsiino hal baa la siistaaye, iyada laftigeedii baa caawa aroos ku ah guri Jidda ku yaal.”

Bashiirna wuxuu yidhi, “War beentu waa shay xaaraane, waana laysku cadaabaaye, sinaba u suurtoobi mayso in aad aragtay Anisa Cumartii aan Degmada Hodan ee Gobolka Banaadir, gaar ahaan Beesha Axmed Guray Waaxda Saddexaad uga dhex imid ee aan ku mehersaday Sharciga Diinta Islaamka in ay caawa aroos ku tahay aqal Jidda ku yaala.”

Qaybta 9aad

Ninkii wuxuu ku warceliyey sidatan, “War horaa loo yidhi hadal [bilaabe] ma buuxiyee, ina keen ku soo tusee hadii kale waxa laga yaabaa in aad dagaalantid. Horta sug anagaa Faarax soo tusaynee.”

Faarax wuxuu ku jawaabay, “War anigu ma waxaan aqaan Anisada la sheegayo?” Waxaana israacay Bashiir iyo Faarax iyo ninka warka keenay.

Markii ay [kadinka] ka soo galeen ayey indhahii isku dhufteen Anisa iyo Bashiir, Bashiirna wuxuu yidhi, “Waxaan balan ku qaaday balan laga qaado hadaan la oofinayno inaan labadaba madaxa isu saaraa, hadii la rabo qudha ha layga gooyee sidatan geerida ayaaba ii dhaanta.”

Isla markiiba arintii ayaa dhabaqday (arintii baa murugtay). Markiiba shan oday oo anigaygan Xaaji Cismaan ahi ku jiro ayaa loo saaray inay arintan go’aan ka soo gaadhaan, shantayada oday waxaan isugu jirnaa qolada naagta laga dhacay iyo qolada wax dhacday.

Gartii waxaan qaadaa dhignaba waxaanu gaar gaar ugu yeedhanay midba mar Bashiir iyo ninkii kale. Bashiir wuxuu noo sheegay in sidii uu u mehersaday ugana dhex yimid maalkiisii oo dhan mood iyo noolba ha ahaadee, uusan marnaba miyir qab iyo waali toona ku furin.

Jaamac-Nuurna wuxuu noo sheegay inuu mar uu Xamar fasax ku tegay uu la kulmay gabadhan oo igu tidhi, “Nin ayaa iqabay dibadda ayuuna warqadaydii iiga soo diray.” Kadibna waxaan ku idhi, “Abaayo waxaa iska badan xaasidka iyo warxumatashiilka [ama] laga yaabaa in nin kale warqadda kuu soo diray warqadda, waayo hadda ka hor baan wax badan goobjoog ka ahaa arrintan oo kale.”

Waxayna iigu jawaabtay, “Haba laga yaabo in nin kale isku kaayo diray, laakiin isagaa warqadan soo diray, ma nin kalaa baasaboorkiisa iyo ciqaamadiisa lambarradooda yaqaan? Taas waa maya!”

Waxaan kalo weydiiyey, “Ma ciddad baxday?”

“Haa, adba akhri warqadda waa tane,” bay iigu jawaabtay.

Sidaasaan ku mehersaday hadana diyaar ugu ahay in aan arroosto, waatan warqaddii nikaaxuye idinkuba akhriya.

Gartii wax ninba si u naqaba, wax nin qaloociyaba, ama nin kale toosiyaba, waxaan go’aan ku gaadhnay in aan naagta muddo shan sanno ah la guursan, Jaamac-Nuurna laga qaado xaal dhan lix kun oo Riyaal lagana siiyo ninka la dhacay, sidaasayna gartii ku dhamaatay.

Cali-Dhuux baa yidhi, “Alla aabe aad bay Soomaalidu ugu fiican tahay dhanka xeer-beegtiga waayo haddii kale waxaa laga yaabi lahaa gartaa aad muddada todobaadka ka yar ku dhamayseen in aysan muddo yar ku dhamaateen, haddii maxakamad loo gudbiyo!”

Xaaji Cismaanna wuxuu yidhi, “Si kasta Soomaalidu way ku fiican tahay, waxaad kaloo ogaataa in sidaas iyo si ka darani ku soo mari doonaan, haddaad waayo sii noolaatid ama adiga ha ku qabsato ama dhexdhexaadiye ha lagaa dhigee, waa tii murtida Soomaaliyeed ahayd nin adduunyo joogow maxaa aragti kuu laaban!

Cali-Dhuux baa hadalkii qaatay oo yidhi, “Aabe qisadan aad caawa ii sheegtay waa qiso la yaab ah oo isma lahayn naag nin qabo ayaa nin kale damac ka gelayaa.”

Xaajigiina wuxuu yidhi, “Tan tu ka daran baa dhacda!”

Qaybta 10aad

Waxay maalinba maalin dhaafto, makhrib casar ka daba roor, Sabti Jimce sagootido waxaa la soo gaadhay xilligii la sugayey ee la lahaa ma dhamaado waqtigaad soo dhawaysataayee dheeraa muddo, dheeraa!

Imtixaankii waa la soo dhajiyey ardaydiina wax dhacday iyo wax gudbay bay noqdeen maxaa yeelay horaa loo yidhi garri laba nin kama wada qosliso, sidaas daraadeed dugsiga sare ee 15ka Mey ardaydiisii boqolkiiba sideetan waxay ku gudbeen buundo sare laakiin soddon iyo sagaal arday oo uu ka mid yahay Nuur Dhega-Cadde ayaa ku dhacay, waxaa taleefoon loogu sheegay Mulaaxo.

Waagii markii uu beryey ayey u timid wiilkeedii Cali-Dhuux kuna tidhi, “Hooyo wiilkaygiiyow toos oo qaado furahaan kaxaysana baabuurka Karoolada ah oo ku soo fiirso imtixaankii in aad gudubtay iyo in kale, kolayba uma malaynayo in aad gudubtaye, maxaa yeelay hadda ka hor ayaan kuu sheegay in aad saaqid tahay balse iska soo eeg saaka!”

Cali-Dhuuxna isagoo dhibsanaya hadaladaas ayuu yidhi, “Hooyo maxaad mina subaxda hadaladaas iigula soo kalahday?”

“War kalah-kalah lahayne orod oo gaadhiga kaxayso lacagtanna qaado oo ku soo qaad taayirkii aad xalay lahayd wuu banjaray sagaalka iyo badhka subaxnimona waa in aanan ku waayin, waxaan ballan ku leeyahay African Village,” Mulaaxaa tidhi.

Wuxuu sii socdaba markuu gaadhay dugsigii mise maba fura! Kadibna wuxuu is yidhi intaad dugsiga iska hor taagnaan lahayd waa in aad soo qaadataa taayirkii, maruu marayo jidka Dabka mara ee la yidhaahdo Maka Al-Mukarama siiba agagaarka Dabka ayaa baabuur Siisow ah wuxuu dhanka bidix ka baasay baabuur caasi ah oo dad sida isagoon wada baasin ayuu hadana isteerinkii dhanka bidix u soo gooyey.

Waxaa kaloo jidkii soo galay gaadhi 124 ah jidkiina waa xidhmay, baabuurka Siisowga ah ee jidka xidhay waxaan filayaa in uu hadda ka soo galay gobolada Waqooyi oo xataa iskama dhiqin siigadii casayd! Baabuurka Siisowga ah waxaa ka dambeeyey baabuur Cresido ah oo ay wadato inan Soomaaliyeed oo uu awalba soo xoogay.

Siisowyada qudha maaha kuwa xooga jidkana ku cidhiidhiya baabuurta gabdhuhu wataan ee waa mid ay caadaysteen darawalada badankoodu, mase haboona.

Baabuurtu waxay is daba taxnayd ilaa Sayidka waxaadna moodaysay in oto-oto wiish yeedhinayso: dhiidh… dhiidh… dhiidh! Qaar baaba la moodayey in ay miyuusik tumayaan sida sitayda oo kale.

Mid Land Cruiser ah oo ka dambeeyey baabuurka Cali-Dhuux watay waxaadba moodaysay in uu dhimbiil dab ah ku taagan yahay oo la yidhi haddii aad hoonka gacanta ka qaadid waa lagu ganaaxayaa oo sidii ilmo yar oo afar jir ah oo baabuur cidla ah dhex galay ayuusan hoonka gacanta ka qaadayn, qaylada afkiisa ka baxaysayna waxay baro dheerayd hoonka uu yeedhinayey.

Cali-Dhuux marna jaanis uma helin in uu hoonka yeedhiyo oo wuxuuba ku mashquulsanaa tolow ma gudbi? Ma dhici? Wuxuuna la yaabanaa samir la’aanta ay dadku u samri waayeen tobanka daqiiqo ee jidku xidhan yahay.

Jidkii ayaa furmay Cali-Dhuuxna wuxuu gaadhay goomaystihii uu doonayey, nasiib darrose wuxuu waayey ninkii uu taayirka u dhiibay, kuwii kalena waxay yidhaahdeen, “Ku siin mayno taayirka, mana naqaan in aad adigu leedahay iyo in kale, sug isagaa ku siinayee, ama u soo noqo.”

Qaybta 11aad

Cali-Dhuux wuu sugi waayey oo wuxuu ku yidhi, “Waan u soo noqonayaaye u sheega in aan u imid,” wuxuuna maray Jidka Taleex isagoo ka baqayey in haddii uu ku noqdo Jidka Maka Al-Mukarama uu sidii hore oo kale ugu daaho.

Markuu yimid dugsigii ayuu ka waayey meel uu ka fiirsado maxaa yeelay waxaa kaga horaysay arday aad u badan, wax hadba mid qoslayaa ka soo baxo, mid dhididsanna ka soo daba baxo, mid kalena soo galo. Cali-Dhuux iyo gidaarka waxaa qudha oo u dhexeeyey warqadda ku dheganayd, wuxuu rool lambarkiisii raad raadiyaba oo uu ka dhex raadinayey xarafka C waayo waxay qol imtixaan ku wada galeen shan iyo toban gabdhood oo Canab, Caasha, Ceebla’, Canbarro, Cudoon iyo Cibaado la kala yidhaahdo iyo afar wiil oo Cabdi la yidhaahdo iyo isaga Cali-Dhuux ah.

In kastoo ay ku qaadatay waqti hadana wuu helay rool lambarkiisii, warqadda wuxuu ugu qoraa sidatan:

Cali-Dhuux Xaaji Cismaan R/L. 23433 – 49.20 – wuu dhacay!

Wuu rumaysan waayey oo laba saddex jeer ku noq noqday mise waa isku mid, wuxuu kaloo ka yaabey macalimiinta wax saxda naxariis la’aantooda waayo hadday naxariisanayaan may 0.80 iigu daraan, laakiin wuxuu isku qanciyey in ay macalimiintu quman yihiin waayo haday 0.80 iigu daraan waa xaq darro iyana waxaa ka lumaysa sharaftii iyo haybaddoodii.

Goor allaale iyo goor uu warqaddii ka soo fujiyey gidaarka ma uu ogayn, wuxuuna ku war helay iyadoo gabadhii leedahay, “Aboowe maxaad nooga jeexjeexday maanaan fiirsanee?”

Isla markiiba wuxuu aaday goomaystihii wuuna ka soo qaatay taayirkii, ballantii isaga iyo hooyadii ka dhexaysayna wuu oofiyey waayo wuu ogaa in darawalkii hooyadii ayaamahanba bukay, laakiin iyagoon waxba waydiin ayey Hooyo Mulaaxo iyo inanteedii Intisaar wejigiisay ka akhristeen in uu dhacay, waxaana loo keenay quraac balse wax saas ah kama cunin waayo waysanba ka degayn.

Cali-Dhuux iyo hooyadiina waxay isku raaceen meeshii ballantu ahayd. Waxay dib u soo wada noqdeen laba iyo tobankii maalinnimo. Waxay wada fadhiisteen fadhiga oo ay Intisaar cabitaan iyo buskut ugu keentay. Waano iyo waxay ugu dhaqaaqday wax u sheegid wiilkeeda, waxayna ku bilowday sidatan, “Hooyo iska dhaaf ugumaad horaynin arday imtixaan ku dhacaye, inkastood ilmahayga ugu horaysay, hadana waxba maaha ee aabahaa la shaqayso oo ka nasi hawsha, dayacana ka dhawr hantida uu waayey wax la xisaabiya.”

Waxay waan waanisaba oo marba wax tusaalayso markay saacaddii waqtiga Afrikada Bari kowdii iyo badhki gaadhay ayuu baabuurkii Xaaji Cismaan hoonka yeedhiyey, Cali-Dhuuxna qolkiisii buu ku cararay isagoo ka baqayey gacanta uu ka filanayey aabihii.

Markii uu baabuurkii gudaha soo galay ayaa waxaa ka soo degay Xaajigii oo aad iyo aad u kulul oo siduu saaka tobankii barqanimo ugu fadhiistay kuraas ka mid ah kuraasta Hoteel Al-Curuba oo ay ku balansanaayeen Xaaji Caydaruus oo ay xisaabi ka dhexaysay, inkastoo uu markii hore Xaaji Caydaruus soo daahay hadana markii dambe waxay ku kala tageen is afgaranwaa, sidaas awgeed buu Xaaji Cismaan u xanaaqsanaa.

Kelmadii ugu horaysay ee afkiisa ka soo baxday waxay noqotay, “Aaway Cali-Dhuux? Ma dhacay mise wuu gudbay?”

“War waad qaylin jirtaye Cali-Dhuux waxaa khaldamay rool lambarkiisii oo isaga iyo arday kale ayaa isku rool lambar noqday! Sidaas awgeed baa la yidhi Xafiiska Imtixaanaadka berri imaada,” waxaa tidhi Mulaaxo.

“Naa afkaas anigu ma aqaane ninku ma dhacay mise waa gudbay?” Xaaji Cismaan oo xanaaqsan baa yidhi.

“Ee heedhe dhiigga karin jirtaye orod oo qadee, dharkiiba iskamaad bixine, maxaa qaylada kugu xagsanaya? Qaylaaba kaa soo hadhaye!” Mulaaxaa tidhi.

Qaybta 12aad

Casarkii markii la gaadhay baa waxaa gurigii yimid Cabdishukuur si ay isugu raacaan xaflad baadhi ah oo loogu dabaal degayo Cabdishukuur walaalkii oo ku gudbay imtixaankii dugsiga sare, wayna is raaceen Cabdishukuur iyo Cali-Dhuux.

Xafladdiina waxay u dhacday si heer sare ah kuna dhamaatay sidii loogu tallo gallay. Markay saacaddii gaadhay kowdii saqda dhexe ayaa Cali-Dhuux iyo dhowr dhallinyaro ah soo wada raaceen baabuur Range Rover ah, Cali-Dhuuxna wuxuu kaga hadhay laamiga meel ku beegnayd gurigooda isagaana diiday in baabuurku leexdo waqtiga oo dambeeyey iyo ixtiraam uu ixtiraamayey dhallinta kale awgeed.

Guriga Xaaji Cismaan laamiga waxaa ka xiga siddeed looto, isagoo soo lugaynaya ayuu wuxuu maqlay xabad dhacday iyo qaylo. Wuxuu soo socdaba, wuxuu keligii isla sheekaystaba wuxuu ka war helay isagoo gacanta katiinad looga jebiyey lana leeyahay waa tuugga laftiisii.

Naag uu tuuggu isugu daray dhac iyo dhaawac ayaa kab la gashay, waase laga celiyey dadkii oo dhan baa isugu tegay waxaana nin ka mid ah lahaa, “War xagguu geeyey alaabtii uu xaday maba sitee? Mise wuuba tuuray?”

Mid kalaa ugu jawaabay, “War tuugtu laba iyo saddex bay isku raacdaa oo kuwii kaluu alaabtii u dhiibtay, balse maxaa kaa galay isagaa yaqaan kuwii kalee hadaad kan haysatide?”

Nin kalena wuxuu lahaa, “War kuma dhicin xabbadii nasiib badanaa!”

Kii la weydiiyeyna wuxuu yidhi, “Waxaan anba ahay nin ciidan ah oo lugaha mooyee in ay meel kale kaga dhacdo ma rabin, hadayna kuwii kale ku dhicin kan waa bed qabaa.”

Naag meesha joogtay baa tidhi, “War wiilkan sida fiican u lebisani wax ma xadin bal fiiriya waaba ciyaal caasi ah, waa kuwii la lahaa waxaa la yidhaahdaa ciyaal siyo.”

Nin baase ugu jawabay, “Wax waliba waxay leeyihiin caasi siday lacagtuba u leedahay Gini caasi ah baa tuugtiina u leedahay caasi.”

Nin baa sheeko bilaabay yidhina, “War hadda ka hor waagii qaadku furaa ayaan anigoo qayilay oo dhowr marduuf oo miiroo ahi igu tageen baa nalkii dam yidhi oo awal hore dhowr nin baa ila joogtaye aan markaas keligay ahay, baan waxaan jiifsaday gogoshii aan awal ku fadhiyey illayn gam’i maayee waa il galacleeyey. Wax yar markaan jiifay ayaa kadinkii waxaa ka soo galay nin dhallinyaro ah oo surwaal jeenis ah sita. Markii hore waxaan mooday wiil ka mid ah wiilal seexan jiray qol ka mid ahaa guriga. Waxaan fiiriyaba illayn anigu waan arkaa isaguna ima arkee, sow dhalaalka iyo wuxuu arkay mooyee, waxaan arkay isagoo rikoodkii qaatay anna intaan lugtiisii la booday ayaan legday oo qaylo iyo qoob isugu daray. Balsaddii baan fadhiisiyey, dadkii oo dhanna waa ku soo wada urureen oo sidii aan u dul taagnayn baan waxaan ku war helay isagiiyoo dibadda ku dhacay oo ganjeeladii ka booday, intaan ganjeeladii furaynay ayuu jaciirtay (dhamcay, fogaaday). Inkastoo uusan waxba la cararin hadana indhihii baan u lahayn. Hadaba waxaa laga yaabaa in kan intaan dul-taagan nahay uu boodo oo dibadda ku dhaco.”

Qaybta 13aad

Ninkii haad-biidhiga ku xiray baa yidhi, “War Xasan miyaad wareertay? Ma ninkaan katiinadaysan baa boodi kara?”

Ninkii sheekaynayey baa yidhi, “War dadkani waa wada yaqaaniin taatikada iyo tareeninka ciidamada ee ninkaan ama aan siidayno ama aan istayshin gayno!”

“War hadduu taatiko yaqaan anagu maxaan naqaan? Gurigaygaa saldhig ii ah, saldhig kalena gayn maayo, illayn isba saldhig wax kama xadine gurigayguu ka xaday,” waxaa yidhi ninkii wax katiinadeeyey.

Cali-Dhuuxna wuxuu awood u yeelan waayey in hal kelmad ahi ka soo baxdo oo isha uun buu mirig ka siiyaa waayo hadduu odhan lahaa, “War anigu tuug ma ihi ee meeshaan iska marayey,” wuxuu og yahay in aan laga rumaysanayn, horaa loo yidhi dab munaafaq shiday Muslin baa ku gubta. Tuugtiina iyagoon xabbaddii ka dul qaylisay mooyee wax kale gaadhin sitana rikoodho iyo mishiin fiidyow ayey is yidhaahdeen gurigiinii taga, nasiib darrose markay agtiisii marayaan baa cutub ciidanka booliiska ka mid ah oo heegan lahaa qabteen oo ku xidheen saldhig ka mid ah kuwa ku yaal magaalo madaxda.

Wax laga dul sawaxmaba Cali-Dhuux waxaa la geeyey saldhig boolis kii ugu dhawaa oo inta oobigii lagu qoray lacag uu watay iyo saacaddiiba waxaa loo dhigay oobiga, ayaa qol aad u madow la yidhi gal korontada oo maqnayd awgeed. Cali-Dhuux intuu is yara giijiyey ayuu geli waayey, ayaa horay loogu tukhun tukheeyey dushana lagaga qafilay.

Cali-Dhuux mar qura isma dhaqaajin oo wuxuu is yidhi hadaad socotid ama dhaqaaqdid, waxaa laga yaabaa in qof meesha jiifa ku joogsatid kadibna lagu dilo. Wuxuu soo xasuustay sheeko hada ka hor nin waayeel ahi uga sheekeeyay:

Niman ayaa damcay inay safar ahaan u aadaan meel fog. Nin wadaad ah ayey u yimaadeen oo ku yidhaahdeen, “Sheekhow waxaan rabnaa inaan meel hebla aadno ee noo ducee nana tilmaan.”

Sheekhiina wuxuu yidhi, “Horta waad ducaysan tihiin, markaad waddadan martaan ee aad meel hebla u dhowdihiin waxaad arkaysaan wax la cuno oo laamiga yaal ee qaada oo cuna waad ku gaajo beelaysaane. Markaad socod halkaa ka sii wadaanna waxaad kaloo arkaysaan agagaarka meel hebla wax kale oo jidka yaal, markaas waxaas god u qoda oo aasa. Markaad ka tagtaanna waxaad kaloo arkaysaan gabadh aad iyo aad u qurux badan oo keligeed ah ee soo kaxaysta anaa midkaad u daysataan u meherinayee!”

Markay ka tageen oo laba caanamaal sii socdeen bay arkeen wax u eg wax la cuno, cunay is yidhaahdeen mise wuxu qadhaadhaa cunihii buu u dhaafi waayey, intay tufeen bay halkii safarkii ka sii wateen. Waxay sii socdaanba waxay hadana arkeen wax jidka yaal, waxay damceen in ay aasaan, waxay u qodeen god nin badhkiis ah, waxay damceen inay ku ridaan mise wixii way muuqdaan. Godkii bay nin joogiis gaadhsiiyeen kadibna way ku rideen, markay ku wada qariyeen oo aaseen bay is yidhaahdeen ka taga, mise wixi dibaday yaaaliin. Markay ku daaleen bay dan uga tageen.

Halkii bay socodkii ka sii wadeen, waxay sii socdaanba waxay arkeen gabadhii loo sheegayey haddii aad aragtidna maba moodaysid in ay reer adduun tahay iyadii oo jidka taagan, waxay is yidhaahdeen qabta. Waxayna qaban kari waayeen gabadhii ay arkeen inkastoo aysan is lahayn gabadh baa orod idinkaga tegaysa. Markay ka quusteen bay soo noqdeen iyagoo xuurtaysan.

Markii ay wixii cuna la yidhi cuni kari waayeen, wixii aasa la yidhina aasi waayeen, gabadhii la yidhi soo qabtana soo qaban kari waayeen bay waxay go’aan ku gaadheen in aysan safarka halkaa ka sii wadinee ay Sheekhii u soo noqdaan si uu isaga ugu kala sharaxo.

Markay Sheekhii u yimaadeen ayey u shegeen waxay soo arkeen oo dhan, Sheekhiina wuxuu yidhi, “Waa tan hore’e waxaad liqi kari waydeen waxay ahaayeen maal yatiimeed sidaas baana loo cuni karin, ninkii cunana waa nin dab cunay oo kale. Waxaad aasi kari waydeenna waa xaqa, dadka sidaasuu xaqu u ifaa xataa haddii marka hore lays yidhaahdo qariya. Gabadha aad gaadhi kari waydeenna waa tusaale, waxayna idin tusaalaynaysaa in aan aduunyo la gaadhi karin sida aad idinba gabadhaas u gaadhi kari waydeen.”

Cali-Dhuux markuu sheekadaas soo xasuusanayey wuxuu is lahaa kolayba in xaq darro lagugu soo xidhay mar uun bay caddaanaysaa ha dhawaato ama ha dheeraatee, waxaana waagii dhag yidhi isagoon laba indhood isku gayn.

Markii waagii si fiican u baryey ayaa dhamaan dadkii qolka ku xidhnaa la soo dareeriyey lana keenay xafiis uu ku jiro xeer-ilaaliyihii saldhiga, wuxuuna xeer-ilaaliyuhu dadkii mid mid u weydiiyey waxa lagu soo xidhay askari ka mid ahaa kuwii soo dareeriyey.

Ninkii ugu horeeyey ee dadka ka mid ahaa ayaa askarigu wuxuu ku sheegay in lagu soo xidhay tuugo ah in uu masaajid ka xaday laba kabood oo dacas ah, ninkii labaadna wuxuu kaga war bixiyey inuu isna masaajid ka xaday hal kitaab oo uu ku daabacan yahay Quraanka Kariimka ah. Cali-Dhuux wuxuu ka yaabanaa nimanka lagu soo eedeeyey in ay masaajid wax ka xadeen oo kan dacaska xaday wuxuu kaga sii yaabanaa kan la yidhi kitaab buu xaday! Qofkii saddexaad wuxuu noqday Cali-Dhuux askarigiina wuxuu ku war bixiyey in lagu soo xidhay tuugnimo uu reer xalay isaga iyo kuwa kale u dhaceen, kuwii kalena baxsadeen. Markii askarigii warbixintii Cali-Dhuux ku saabsanayd dhameeyey ayaa xeer-ilaaliyuhu wuxuu Cali-Dhuux weydiiyey, “Xaggee laga helaa tuugtii kale? Aaway alaabtaad qaadateen?”

Cali-Dhuux waa markii ugu horaysay xadhig lagu xidho iska daayee uu kadinka ka soo galo saldhig booliis mid kastaba ha ahaadee, wuxuuna Cali-Dhuux yidhi, “Taliye anigu tuug ma ahi waxna ma xadin, tuug kalena ilama socon ee anigoo meesha iska maraya ayaa nin i qabsaday ina katiinadeeyey oo feedh iyo haraati isugu kay daray, kadibna saldhiggan ikeenay goortuu oobiga igu qorayna qolkaa lay gudbiyey oo hada layga soo saaray.”

“War hadaad run sheegaysid maxaa kowda iyo afartanka daqiiqo ee saqda dhexe meesha ku marinaayey,” xeer-ilaaliyihii baa yidhi.

“Xeer-ilaaliye xaflad loogu dabaal degayey baaskii ay ku baaseen imtixaanka dugsiga sare arday ayaan ka qayb galay, xiligaas ayaana meesha kaga hadhay baabuur aan ka soo raacay xafladda,” Cali-Dhuux baa yidhi.

Xeer-ilaaliyihiina wuxuu yidhi, “Ha lagu celiyo qolka inta arrintiisaa la baadhayo.”

Hooya Mulaaxana way walwalsanayd wiilkeeda Cali-Dhuux oo aan war iyo wacaal ka hayn meesha uu jiro, “Tolow ma markuu dhacay aabihiina shalay canaantay ayuu badda isku riday? Alla maanaa ba’ay! Tolow xaggee ka doonaa? Hadduu badda ku dhaco ogaysiiskaa laga sheegi doonaa maanta labada duhurnimo. Maxaase ogaysiis laga sheegaa haduuba mar hore nibiri liqo, ma caloosha nibirigaa Raadyow Muqdisho noqonaysa? Alla maanaa gablamay! Saaka ma noola Cali-Dhuux. Aaway darawalkii baas ha iqaadee? Bal eeg lixdii saac oo aroornimo ayuu maqan yahay! Allaylehe waa in aan shaqada ka joojiyaa! Wiilkaygii baa maqan isna gurigiisii buu iska hurdaa!” Waxaa sidaas ku duryamaysay Hooyo Mulaaxo.

Qaybta 14aad

Iyadoo sidii u walwalsan baa albaabkii la soo garaacay. Mulaaxaa damacday in ay ka furto, waxayna is lahayd waa darawalkii. Intay albaabka furaysay aysanse weli qofka arag oo dhan way duryamaysay oo lahayd, “Maxaa ku soo daahiyey? Waad soo daahdaa subax walba. Maxaad damacday?” Mise darawalkiiba maaha oo waa gabadh deriska ah.

Mulaaxo waxay tidhi, “Alla hooyo raali ahow darawalkii baan ku moodaye maxaa daraa?”

“Waxba eedo ma daree Cali-Dhuux ma joogaa?” gabadhii baa tidhi.

“Eedo miyaad aragtay raq iyo ruux wax sheegaya?” Mulaaxaa tidhi.

“Anigu ma arag balse mid xalay mar aan walaashay Batuulo Maydhane oo foolanaysay cusbitaal Banaadir ku sii wadnay baan arkayey qof Cali-Dhuux u eg oo saldhigga lagu sii wado,” gabadhii baa tidhi.

“Oo eeddo saldhigee buu ahaa? Waaba isagiiyee… Tolow ma gabadh buu fara xumeeyey… Haa, wax kale laguma xidheen… Eeddo waad mahadsan tahay anigaa ka war doonaya!” Mulaaxaa tidhi.

Isla markiiba gabadhii warka keentay oo sii muuqata buu Faa’is oo darawalka Mulaaxo ah iridii ka soo galay, iyadoon salaantii uu salaamay ka qaadin bay canaan ku bilowday, “Bal waqtigaad socoto fiiri, bil kasta sadex kun oo shilin baad qaadataa waxna ma qabatid. Sidaad aroortii kursiga ugu fadhiisatid baad fiidkii ka degtaa. Eesiigana (AC) xataa isaga iskama damisid, kibirkaa kaaga daray, asagaana dhagaxay jebiyaan, waa inaan darawal doontaa.”

“Ee heedhe hooyo Shaydanka iska naar oo cawdi-bilayso waa mina subaxe, canaan liin kaaga daray! Maxaad iigu qaylin?” Faa’is baa yidhi.

Siday u qaylinaysay baa Xaaji Cismaan ku soo baxay oo yidhi, “Naa waqtigii Sayid Cali joogay islaamaha da’daadoo kale gaadha seef buu madaxa kaga goyn jiray, miyaad waalatay mise waad soo wadataa? Maxaad la qaylinaysaa? Ma waqtigan ka hor buu wiilku kuu imaan lahaa? Haduu xataa yimaadana xagee u kalahi lahayd? Ma jin baad u shaqaysaa? Wax kaleba iska daayo waraabaa yidhi hadaan maalka habraha maalka kale ka aqoon lahaa maba cuneen, Allow aanan islaan u shaqayn ma sidan oo kale baa iqabsan lahayd?”

“War islaan lahayna is-laalaabe wiilkaagii Cali-Dhuux sidii shalay loo xidhay buu u xidhan yahay cidina uma tegin adna sidaad fiidkii u seexatay baad hadeer soo toostay oo aad tidhi naa ma waalan tahay mise waad soo wadataa, ee orod ka war doon wiilka,” Mulaaxaa tidhi.

“Oo maad ka war doontid sow wiilkaagi maaha? Anigu raadin maayo, mana rabo wiilka dhacay! Ma tuug buu noqday, ma gabadh buu kufsaday? Ma gacan ku dhiigluu noqday, ma aalkalaystuu noqday? Illayn siyaasad laguma xidhin oo maba yaqaan. Maxaa lagu xidhay?” Xaaji Cismaan baa yidhi.

“War imtixaan haduu ku dhacayna dadba ku wada dhac oo wiilka Nuur Dhega-Cadeba ku dhac, haduu gabadh kufsadayna waa arrin curad ah ee ugub maaha. Waan ku raacayaaye waa inaad ka war doontaa wiilka, sidii aad wiilkaaga Ismaaciil ugu ordi lahayd wiilkaygana ugu orod,” Mulaaxaa tidhi, oo Ismaaciil waa rajay.

“Alla amar kululidaa! Ma saajin tuulo haysta baad tahay? Ma aniga reerka waayeelkiisa ahaa ayaad amar dusha igaga ridaysaa? Darawalka raali geli oo quraac noo wada keen,” Xaaji Cismaan baa yidhi.

“War anigu waxna raali gelin maayo oo darawalba iima aha laga bilaabo saacadan, adigu darawal ka dhigo, darawal kale baan raadsanayaa,” Mulaaxaa tidhi.

“Naa waadba fiican tahaye darawal raadso, balse ogow in aadan nin keensanayn ee naag darawalad ah keenso! Bal inaad heshiisaan! Sow ma jiraan gabdho darawalo ah oo reeraha baabuurta u wada siday u jiraan kuwo shaqaale ahi illayn nin Faa’is baabuurka iyo reerkaba uga fiican keeni mayside, saddex sanadood buu baabuurka kuu waday oo waa Ilaahay mahadiiye shil ma gelin,” Xaajigii baa yidhi.

“War kun wiil oo isagu batante sugunto garaado ah buu wataaye, iyagu teerso garaado wata baa beledka jooga, gabdhaha aad leedahay sow iyagoo shaqo doonaya lama helo gabadhii darawalad noqota reerkooday u shaqaysaaye reer kale uma shaqayso,” Mulaaxaa tidhi.

Qaybta 15aad

Cali-Dhuux waa nin raaxo isaga noolaa oo aan weligii hooyadii iyo aabihii wuxuu ka doono hoo mooyee diidnay lagu odhan jirin baa wuxuu u adkaysan waayey sibidhkii uu xalay ku seexday oo uu weli ku fadhiyo, wax ma dhadhamin, ma cadayan, oo ma weji dhaqan, xataa biyo keliya oo uu wejiga marsadaa waxba uma tarayaan illayn waa nin Colgate ku cadayan jiraye, Logosna ku fool dhaqan jiraye, ilaa xalay sidii loo soo xidhay, hal mar buu ugu farax badnaa waa markii saaka la yidhi inta albaabka laga furay soo dareera oo uu mooday in la odhan doono nin waliba gurigoodii ha aado, waayo hada ka hor buu uga sheekeeyey wiil ay isku da’ yihiin yidhina, “Maalin doorasho ah baan laba jeer ku soo noqnoqday goobtii doorashada markii dambena waa lay qabtay oo laygu xidhay saldhig, markii ay doorashadii dhamaatayna waa lay siidaayey.”

Xaaji Cismaan, Intisaar, Mulaaxo iyo darawalkeedii baa saldhigii islaanta loo tilmaamay yimid, Xaajigii baa hadlay oo yidhi, “Oobiga iiga baadha inuu ku qoran yahay Cali-Dhuux Xaaji Cismaan.”

Waxaa loogu jawaabay, “Waa ku qoran yahay, xalay baana la soo xidhay.”

Nin ciidan ah baa yidhi, “Gurigaygii bay u soo dhaceen isaga iyo kuwo kale, rikoodho iyo mishiino fiidyow bay iga xadeen, Cali-Dhuux mooyee kuwii kale lama hayo.”

Xaajigii wuxuu yidhi, “Baadhitaan ma ku samayseen inuu tuugta ka mid yahay iyo in kale?”

Waxaa loogu jawaabay, “Meeshani sharci weeye oo nin aan waxba qabin cidina danbi dusha kama saari karto, mid danbi lehna loo dhaafi maayo, baadhitaankiina weli waa socdaa.”

Xaajigiina wuxuu yidhi, “Adeer ma joogaa taliyihii saldhigu?”

Waxaa loogu jawabay, “Haa waa joogaa taliyihii oo xafiiskiisuu ku jiraa.”

Markii ay taliyihii iyo Xaajigii kulmeen ayuu yidhi, “Taliye subax wanaagsan, aan damiinto wiilkayga.”

Taliyiihna wuxuu yidhi, “Adeer see weeye ma anigaa aqaan wiilkaaga aad sheegaysid?”

“Taliye xalay baa la soo xidhay,” Xaajigii baa yidhi.

Taliyihiina wuxuu yidhi, “Adeer dadka saldhigga ku xidhan badankooda xalay baa la soo xidhay.”

Waqtigaa Xaajiga iyo taliyuhu xafiiska ku wada jiraan, waxaa qolka Cali-Dhuux ku jiray lagu soo xidhay laba dhallinyaro ah, maxaabiistu waatii is weydiisa waxa lagu soo xidhay’e markiiba waxaa lagu bilaabay mid ka mid ahaa, “Aboowe maxaa lagugu soo xidhay?”

Wuxuuna ku jawaabay, “Aniga iyo wiilkan waxaa nalagu soo xidhay anagoo saaka xafiis aan ka wada sugaynay jawaab araaji noo taalay markii aan cabaar hortiisa wada kadaloobnay ayaan is nidhi istaaga mise mid dhintay oo noo dhexeeyey baa dhulka ku dhacay, anaguna ma taaban ee isla markiiba askari Wasaaradda ku qornaa oo na arkayey markaan istaag-taagnay baa soo orday oo wiilkii dhulka yaalay rogay, mise intuba inta ka dakhso lehe naftiiba mar horay ka baxday! Kadib maydkiina Qaboojiyaha Digfeer baa loo qaaday anna shookigan baa nalagu xidhay.”

Mid dadka qolka ku xidhnaa ugu weynaa baa yidhi, “Waxba maaha wadnaha ayaa istaagay baadhitaan ayey dhakhaatiirtu ku samaynayaan, waana la ogaanayaa in aad disheen iyo in uu iska dhintay.”

Iyadoo socota oo sidii ay garyaqaano yihiin ayey midba mar odhanayey wuxuu doono oo ay la noqoto in lagu samaynayo, ayaa askarigii albaabka soo furay oo yidhi, “Cali-Dhuux Xaaji Cismaan waa kee? Soo bax.”

“Hoo quraacdaan cun,” askarigii baa yidhi.

Cali-Dhuux wuxuu weydiiyey, “Yaa quraacda ii keenay?”

“Waxaa kuu keenay aabahaa, hooyadaa iyo walaashaa,” askarigii baa yidhi.

“Ma lay tusi karaa?” Cali-Dhuux baa yidhi.

“Waa kuwaas ee soo salaan hana ku daahin,” askarigii baa yidhi.

Cali-Dhuux wuu salaamay hooyadii iyana way dhunkatay, walaashiise salaan ay salaanto iska daayoo wayba oyday markay aragtay Cali-Dhuux oo aan shanlaysan timihiina raamoobeen indhihiina qadaadka ka soo jeesteen. Laakiin Xaaji Cismaan ismay arag oo wuxuu ku jiray xafiiska taliyaha, oo taliyihii baa ku yidhi, “Horta sug sagaalka saac ee subaxnimo ayey imanayaan nimankii tuuga ku soo eedeeyey wiilkaaga,” iyagii buuna sugayey.

Cali-Dhuux wuu soo noqday oo quraacdii cunay markii uu dhamaystayna qolkii ayuu ku soo noqday isagoo aad iyo aad u faraxsan oo awal wuxuu ka baqayey in aan laba ogaane, balse markii uu hooyadii iyo walaashii arkay ninna uma baahna. Askarigii ayaa weelki qaaday oo Mulaaxo u keenay iyana hadal bay bilowday oo tidhi, “Hooyo wiilkaygu intaa le’ekaayo weligii sonkor la qadhiidhana ha ahaatee tuugnimo waxba uma xadin, maantana waxaa loo haystaa mishiin ayuu xaday!”

Askarigiina wuxuu ugu jawaabay, “Ha odhan wiilkaygu weligii wax ma xadin, haduusan awal xadi jirin hadduu bilaabay waayo wax walba maalin ayey bilaabmaan, ogowna in kiiska la baadhayo.”

Ciidanka Booliiska oo ah ciidan hawlo xasaasi ah u haya bulshadooda sidaas awgeed markii ay qoladii wax laga xaday yimaadeen ayuu taliyihii u sheegay in alaabtoodii taalo saldhigga Degmada Wardhiigley, wuxuu kaloo u shegay in baadhitaankii ay sameeyeen waxba lagu waayey ninkii ay ku soo eedeeyeen in uu wax xaday, sidaas ayaana Cali-Dhuux lagu soo daayey.

Qaybta 16aad

Markii banaanka loo soo wada baxay Xaajigii baa Mulaaxo ku yidhi, “Naa shir baan kaga qayb gelayaa Hoteel Jubba. Orda oo guriga geeya. Aabe Cali-Dhuuxow iska naso oo seexo maanta.”

Mulaaxo, darawalkii iyo caruurteedii ayaa isa soo raacay. Markii ay cabaar socdeen baa istuudiyo lagu soo beegmay, Intisaar baa tidhi, “Hooyo aan cajilad ka duubto istuudiyahan.”

Hooyadeedna way diiday, oo tidhi, “Naa waxaad ka duuban doonta kii inoo dhawaa,” waxaase ku dirqiyey in ay kan ka duubato Cali-Dhuux.

Gudaha baabuurka ayey ku wada hadheen Mulaaxo, Cali-Dhuux iyo Faa’is. Intisaar uun baa gashay istuudiyaha kuna tidhi ninkii gadayey, “Aboowe ma haysaa heeso collection Soomaali ah?”

“Abaayo wax cusub ma hayo ee ma rabtaa Xasan Aadan iyo Khadra Daahir?”

“Maya kuwaas ma rabo ee ma haysaa collection ah Maxamed Axmed Good iyo Magool markay wada qaadayaan heesta Idil?” Intisaar baa tidhi.

“Haa abaayo waan hayaa, orijinaalkeedu waa lix boqol oo shilin ee ma ku siiyaa?” ninkii baa yidhi.

Intii ay Intisaar istuudiyaha ku jirtay Mulaaxo waxay waraysatay Cali-Dhuux oo sidaas uma ogayn inay meesha ku daahday, laakiin sidii qof soo toosay oo kale bay hal mar ku soo hanbaaburtay (baraarugtay) oo tidhi, “Naa Intisaaray! War hoonka yeedhi ama inaga mariya tagsi ha soo qaadatee, meesha ma nin bay kula ballansanayd? Waaba yaabe! Markii ay diidaysay in ay ka duubato midka kadinkooda ah ayaan gartay inay wax kale damacsan tahay.”

Cali-Dhuux baase yidhi, “Maama! Maama gacaliso, haday degdegsiinyo door dhalaan kaadsiinyana kiish lacagay dhashaa, ee samir yeelo.”

Intisaar waa soo baxday baabuurkiina waa dhaqaaqay. Nin ay Xaaji Cismaan xisaab isku qabteen ayaa arkay in baabuurka soo daba socdaa yahay kii Xaaji Cismaan oo xaaskiisii saaran yahay, wuxuuna yidhi, “Intaad birayga bulukaarayso dabada ha kaaga dhaco oo markaas isagaa kuu gelinaya xataa haddii istobku kaa jabo waayo sharcigaa ah in haddii aad baabuur dabada kaga dhacdid aad mar walba adigu khaladka leedahay.”

Isagoo sidaas iskula hadlaya oo is leh, “Tolow ma hadaad qabataa mise waad iska dhaaftaa? Dhaafi maayo qasaare kaleba uma hayo xayawaanka xaasidka ah,” baabuurka uu watay wuxuu ahaa 124 ee toostiinkii baa u baxay baabuur seedka kale haysatay ayuu hore kaga dhacay xagga dambena waa siduu rabaye baabuurkii Mulaaxo saarayd ayaa kaga dhacay.

Toostiinka baxay wuxuu sababay in lix baabuur shil wada galaan, oo 124ka xagga dambe wax saas ahi kama gaadhine dhanka wax kale kuma garatide afkuu biyihii iyo olyadiiba ka keenay, oo isaga waxaa ka qasaaro badnayd oo futada iyo afkuba isku urureen baabuur Totoya Karoon ah oo labada dhinac isaga celiyeen baabuur Jeemis ah iyo mid GMC ah.

Isla markiiba askari Ciidanka Nabadgelyada Wadooyinka ah ayaa darawaladii ka ururiyey liisamadii shilkiina dhagax ku calaameeyey, kadibna mid kasta ku yidhi, “Jidka ka bax waxaynu sugaynaa oo aan talefoon u diray Waaxda Gurmadka Shilalka.” Intii la sugayey Taraafikada waxaa feedh iskula qamamay darawalkii 124ka iyo kii GMC-ga, waxaa lagu kala qabtay faro ciddi leh, kii Jeemiska iyo kii Karoonka wadayna wayba is dhirbaaxeen.

Mulaaxo iyadu wax ma dhirbaaxin laakiin haday gacantu u qabanayso way dhirbaaxi lahayd, cadhada wejigeeda ka muuqatayna waxay ahayd mid laga anfariiro (yaabo) canaanna waxay ku bilowday Faa’is iyadoo dhahaysa, “Amaantii saakaa kaaga dartay bal maad aayaroo dhalata birayga qabatid waadigaa baabuurta dadka dusha ka fuulaye! Bal xagee rinji looga helayaa? Dalkoo dhan laga heli maayo rinji noociisoo kale ah!”

Cali-Dhuux baase yidhi, “Ee hooyo waa ku sidee? Miyaadan weli arag shil dhacay? Shilka nasiib wanaag waxba kuma dhimane kuwaa boqolaal qof ku naf waydaa, maxaad wiilka u canaananaysaa? Shilku waa dhacaa maalin walba, ka horaaba teestiinku u baxaye oo illayn tagsiile waa iimaan la’ yahaye intuu is lahaa, ‘Tookada dambaad ka bedelaysaaye tan naag foolanaysa meelaha ka fiirfiirso weligiiba teestiinku hayska dhawaaqee!’ ayuu lugtii oo leexatay ku war helay.” Shilkiina waa la wada cabiray caymiskaana loo wada diray dhamaan baabuurtii.

Qaybta 17aad

Saacaddu markii ay ahayd laba iyo tobankii maalinnimo ayey Mulaaxo iyo caruurteedii gurigoodii tageen, qadadii kadibna waxaa Mulaaxo u yimid Oday Colow oo ay Mulaaxo walaalo yihiin, kuna yidhi, “Walaal wiilkii Cali-Dhuux ka waran ma la soo daayey?”

Waxayna ugu jawaabtay, “Haa walaal waa la soo daayey, oo ka waran reerkii?”

Oday Colow baa hadalkii qaatay oo yidhi, “Walaal reerkii iyo caruurtiiba waa fiican yihiin, waxaanan maanta kuugu imid in aad isku darto wiilkayga Mustaf iyo gabadhaada Intisaar, ogowna in wiilkaygu uusan ahayn reer baadiye ee aad adba ogtahay in uu Los Angeles jaamacad injineeriyo ah ka dhigto, hadana uu fasax ku joogo, oo xataa haday inantu rabto inay hadeer Maraykan aado ay hadaba raaci karto kharajkoodana anagaa qabna, haddii ay rabto in ay sii joogtana intaan isu meherino bay sii joogaysaa.”

“War inanta waxaa ka weyn laba kale oo Maraykan jira oo aan midna la qabin, anigu ma xukumo ee ninka dhalay weydiiso,” Mulaaxaa tidhi.

Mulaaxo oo hadalkii sii wadata ayaa tidhi, “Marnaba suura geli mayso in gabdhihii waaweynaa oo aan la guursan midda yar la meheriyo, waayo kuwa waaweyn ayaa loogu heesayaa ‘Gabadh gabadh ka yari dhaaftiyo geel yariba uugaar!'”

“Naa waad waalan tahaye ma gabdhaha dibadaha jira ee aadan ka war hayn in la qabo iyo in kale, ayaad leedahay waxaan la sugayaa inantan yar ee aan weli [iridii] hooyadeed ka bixin?” Oday Colow ayaa yidhi.

“War haduusan Mustaf qabin nin kale ma qabo waayo isagaa Maraykan la joogay,” Mulaaxaa tidhi. Wax la kaftamaba illayn horaa loo yidhi reer magaalku kaftankay hadalka ku idlaystaane, waxaa lagu kala tegay in mar dambe laysugu soo noqdo oo arrintan la gorfeeyo.

Intisaar waxay muddo saaxiib ahaayeen Cukeer oo ay aad iyo aad isu jecelyihiin, Hooyo Mulaaxana way la socotay in ay wax wada akhristaan illayn waa laba qof oo isku fasal ahoo habeen kasta inta badan waa isku imaan jireen, laakiin lama socon in jacayl gaamuray ka dhexeeyo.

Habeen habeenada ka mid ah ayaa iyagoo is shukaansanaya Cukeer iyo mataantiisii Intisaar, illayn burkaba bahal kama filayaane waxay doonaanba way isku odhanayeene, waxaa kadinka isugu nabtay Xakiimo Fiidow oo reerka shaqaale u ahayd, hadaladii ay maqashayna waxaa ka mid ahaa Cukeer oo dhahaya, “Yaakhii hooyadaa jidhoos waaye!”

Intisaarna waxay ugu jawaabtay, “Yaakhii walaahi aboowe jidhoos waa tahaye maxay kuugu taal dhooroosna ku raaxaysanayeen!”

Xakiima Fiidow weligeed ma tagin Cawayska Caliyaale oo ay gabdhaha la eyniga ahi tagi jireen, nin shukaansi ugu yimaadana maba jirin, waxayna la yaabtay sheeko xumadooda, illayn waa gabadh shukaansi afka oo ay ka maqasha mooyee aragba. Waxay nafteeda kula hadashay, “Tolow shukaansiga la sheegaa ma waxan oo kalaa? Ma hooyooyinkood iyo aabayaashood ayey ka wadi wayday? Cusbitaalow wax lagaama dheefo waa kuwaa dadkii cusbitaalka lagu dhalay! Cusbitaalow wallee kuguma foosho, oo hadaan ku foosho wiilka aan ku umulaa aniguuba i til-tilmaamayaaye!” Haddana waxay tidhi, “Anigaaba qoysanayee yaa ii xiiri? Nin i guursadaba ma hayee xaan fooshaa! Nin waan helayaaye amaan ma dhalaysad noqdaa! Taas Ilaahay baa ku shaqo leh ee waa in aan Khamiista Cawayska ka qayb galaa.”

Habeenkii oo dhan ma seexan oo waxay mar walba soo xasuusanaysay sheekadii dhex martay Cukeer iyo Intisaar, waxay kaloo soo xasuusatay ayaan hore oo ay reer deriska ah dab u doonatay ayaa waxaa bersada reerka turub ku ciyaarayey afar nin, iyadoo taagan ayaa mid yidhi, “Yey Xakiimo lugta taag.”

Mid kalaa yidhi, “Taagi maayo.”

Midkii sadexaad ayaa yidhi, “Xaad ku diiday?”

Midkii afraad ayaa yidhi, “Xoog miyaa?”

Sidaas awgeed ayey Xakiimo is moodey in iyada loola jeedo, marna wayba faraxday oo is tidhi, “Cawadaada nimankani magacaagay yaqaaniin!” Waxayse ka yaabtay markay hadaladaas nimanku dhahayeen midna iyada ma soo fiirinayn oo waxay ku mashquulsanaayeen waxay ciyaarayeen.

Qaybta 18aad

Habeen kale oo habeenada ka mid ah ayuu Cukeer u yimid mataantiisii uu wax walba ka jeclaa, akhristaha sharafta lahaw waa tee mataantiisu? Waxaan ku rajo weynahay in aad si fudud ku garan kartaan oo waa Intisaar, kuna yidhi, “Ina keen soo wada cashaynee oo baar allaale kaad dalbatid baan ka soo wada cashaynaynaa.”

Markii ay baarkii ay ku heshiiyeen tageen, kuna wada fadhiisteen kuraas dhir hoosteed taalay, kabalyeerigii baa u yimid. Cukeer baa ku yidhi, “Maxaa yaal?”

“Ma afkaan idiin ka sheegaa mise buugay ku qoran yihiin ayaan idiin keenaa?” kabalyeerigii ayaa yidhi.

“Maya afka nooga sheeg waxba buug ha noo keenine,” Cukeer ayaa yidhi.

“Waxaa hadda diyaar ah birimo bariis, baasto saldaato, baasta makarooni, asalaatooni iyo wadani; sugunto hilib adhi, buskeeti, aroosto, malay, hilib digaag, iyo [tayl],” kabalyeerigii ayaa yidhi.

“Aboowe ii keen aniga waslad hilib adhi ah iyo [] bariis ah, iyana weydii ee u keen waxay dalbato,” Cukeer ayaa yidhi.

“Aboowe waxba ma cuni karo ee amateedkaa iga xidhan ee hal dhaylo oo isku dubahaadhan iyo doobiyo baasto saldaato ama doobiyada iigu bedel baasto makarooni iyo… Ama intaa ii keen horta wixii kale dib ayaan ka dalban doonaaye,” Intisaar ayaa tidhi.

Markii la keenay waxay dalbeen oo dhan ayey Intisaar ku tidhi kabalyeerigii oo ag maraya, “Cabitaan miyaadan noo keenayn?”

“Maya anigu dhinacaas ma qaabilsani balse waxaan idiinku soo yeedhayaa wiilka cabitaanka ku shaqo leh,” kabalyeerigii ayaa yidhi.

Wiilkii cabitaanka ku shaqada lahaa ayaa yimid oo ku yidhi, “Cabitaanku waa Faanta, Kooke, Isbarayt, Mandariil, Raqay, Maangoo, Oranji milan, Kafee iyo Shaah, maxaan idiin keenaa?”

“Anigaa u xilsaaran inaan cabitaanka dalbo ee noo keen laba Kooke ah iyo laba Tashandhoonyo ah, sow sidaas maaha?” ayey ku tidhi Cukeer iyadoo dhoolacadaynaysa.

“Waa sidaas,” ayuu ugu jawaabay, kabalyeerigiina wuu keenay dhamaan cabitaankii ay dalbadeen. Intay cashada cunayeen oo dhan waxay ku kaftamayeen kaftan xiiso leh oo midba mar soo tuuranayey.

Qaybta 19aad

Markii ay waxay cuni kareen iyo waxay cabi kareen dhamaysteen ayaa Cukeer ku yidhi kabalyeerigii, “Noo keen.” Xisaabtii ayaa loo keenay waxayna noqotay 2910/-. Cukeer ayaa is yidhi lacagta ka soo saar jeebka dambe, markii uu gacantii geliyey mise maxaad ii dhiibatay? Surwaalkuba maaha kii uu ku ogaa shanta kun oo uu galabta walaalkii Muxsin oo inta muddo laba sanno laga joogo isagoo ah xisaabiye maamul lacageed oo shirkaddood uu ku talax tegay ama ku tagri falay lacagtii uu masuulka ka ahaa oo uu siduu doono ka yeelay isagoo is leh ciddi kuma arkaysee aqalo jeexo, kadibna Guddiga Xisaabi xil-maleh ayaa u xabageeyey Xafiiskii, jeelkana u taxaabay wixii uu lunsadayna waa laga qaaday. Galabta markii uu Cukeer walaalkii Muxsin weydiisanayey in uu siiyo lacag, Muxsin wuxuu ku hadlayey hadalo badan oo is daba joog ahaa oo ay ka mid ahaayeen, “Maal qabdhaye qaab daruu u dhumay [] qandhaday ayaa qidmo laygu saaray!” oo uu ula jeedo maal qabtaye xaggee aaday? Aaway?

Cukeerna surwaalkan uu gashan yahay ayuu mooday inuu lacagta ku ritay, laakiin surwaal uu gurigii uga yimid ayuu ku riday, wax uu sameeyo ayuu garan waayey, dhidid madaxa duqsiga le’eg ayaa kor iyo kal ka soo wada booday oogadiisa oo dhanna qooyey, in uu ku dhufto (waasho) ayuu ku sigtay fiiris qudhaana ka soo hadhay, marna wuxuu fiiriyaa kabalyeeriga marna gabadha.

Intisaar way fahamtay inuusan lacagtii wadan oo waxay is tidhi, “Markii uu baska soo raacayey ayaa tuug kala baxday.”

Balse kabalyeerigu wuxuu is yidhi, “Lacagtuu gabadha ka qarsanayaa oo gacanta uu jeebka kula jiro ayuu ku tirinayaa sodon xaashiyood oo min boqol ah.” Wax Cukeer gacantii jeebka kula jiraba kabalyeerigii wuxuu sugi waayey kuna badnaatay waqtiga uu soo saarayo wuxuuna is yidhi, “Marba intay ka khaldanto ayuu ku noqonayaa,” waxaase ka yaabiyey dhididka uu Cukeer dhididay.

Kabalyeerigii baa hadlay oo yidhi, “War bakhaylsanidaa ma waxaad iiga masuugaysaa sagaashanka shilin ee ii soo hadhi lahaa, iyagana kaama rabo oo waan kuusoo celinayaa oo keen lacagta.”

Cukeer wuxuu markii hore damcay in uu feedho, hadana way la ahaan wayday oo wuxuu yidhi, “Saaxiib sidaad mooday maaha lacagtii baanan wadan gurigana kusoo ilaaway, sidaas awgeed tagsi ayaan qaadanayaa oo toban daqiiqo ha lay sugo.”

“War tagsi tagsi lahayne iska bixi. Intii aad wax islaameed ka dheregtay ayaad leedahay lacag ma haysto! Ama hakaa bixiso midaan dhaylo cunka badan oo boorsada wayn wadata, miyaan lacagi ku jirin mise fasaleetiyo ayey ku urursatay?” kabalyeerigii ayaa yidhi.

“War waad edeb daran tahaye ma shaqo kalaad wayday maxaad ii tiltilmaamaysaa?” oo intaa kuma hadhine koob biyo qaboobi ku jiraan dusha kaga saydhay kabalyeerigii oo intay afkeedii furay cay u taana-taanaysay, Intisaar waxay caytantaba dhamaan shaqaalihii iyo dadkii cashaynayey waxay ku soo urureen miiskii ay ka qaylo dhaaminaysay.

Dadkii oo dhami waxay damin kari waayeen buuqii iyo sawaxankii gabadha. Badroonigii baa yimid oo arrintii waraystay, Cukeerna siday u dhacday ayuu u sheegay qisadii oo tifaf-tiran min bilow ilaa min dhamaad. Intisaar boorsadeeda waxaa ku jirtay toban kun oo maanta Xaaji Cismaan ku yidhi, “Aabe laba diric ku soo gado haday kuu goyso.” Markii hore waxay damacday in ay iyadu bixiso balse markii arrintii murugaty ayey garan waydey si ay u tidhaahdo, “Hoo lacagta.”

Badroonigii ayaa yidhi, “War Cali iyo Aadanow soo raaca oo tagsigay sheegayaan la fuula lacagtana ka soo qaada, gabadhana halkan ha lagu ilaaliyo.”

Markii intaa afkiisa ka soo baxday ayaa nin dadkii cashaynayey ka mid ahaa hadalkana ka xumaaday, awalna wuxuu badrooniga ka filayey inuu odhan doono iska orda ama keena ama la maqnaada, ayaa isla markiiba sadex kun jeebkiisa ka soo saaray oo yidhi, “War saddex kun ka badan miyaad ku leedahay? Hoo waatane, carruurta ha xagxagane!”

Qaybta 20aad

Isla markiiba (durbadiiba) kadinkay ka wada baxeen iyagoon dheg la qabto lahayn, oo haddii jidhkooda sakiin lagu saro dhiig ka imaanayn. Intisaar labadooda indhood way ka jeceshahay Cukeer hadii ay awood u leedahay ama isagu ka yeelayo waxay odhan lahayd gurigayaga seexo.

Cukeer laftigiisu wax walba ka jecel Intisaar, maalin walba fasalka dhexdiisay waraaqo isku dhaafsan jireen. Heestan soo socotana waxay ka mid tahay heesihii Cukeer u diri jiray xabiibtiisa Intisaar:

Dheemantiyo luulay
Dhaayaha u roonay
Johorad dhalaashoo
Indhaha fuur ku dheehday
Dhibic roob da’aysaay
Waagii oo dhag yidhiyey
Dhool gu’yoo hilaacoo
Dhulkii wada iftiinshay
Inanyahay dhabtii
Hurdo kala dhaqaaqnee
Ii soo dhawoowoo
Dhinaca igu qabo.

Sidaas iyo si la mid ah ayey iyana heesaha iyo waraaqaha ugu diri jirtay xabiibkeeda Cukeer, ardayda dugsigana waxay ku xaman jireen way is qabaan waayo iyagoo isku maran ayey dugsiga imaan jireen, iyagoo sidii isugu dheganna way ka wada bixi jireen, waxayna ku heshiiyeen in marka imtixaanka kama dambaysta ah galaan ay isla aqal geli doonaan, inta ka horaysana midba dhiniciisa ka ilaaliyo jacaylka.

Xaaji Cismaan waxaa gabadhiisa Intisaar ah weydiistay Xaaji Been-Buufiye oo ku yidhi, “Xaaji Cismaanow isii gabadhaada Intisaar ah oo waxaan u rabaa wiilkayga ee bishan Abuu Dabay ka imaan doona oo weliba ii meheri, waad ogtahay inaan hada ka hor markii aad i tidhi gabadha aad adeerka u tahay ee caymiska u shaqaysa isii oo ii meheri waxaan u rabaa wiilkayga Maraykan jira sidii wacnayd ee aan arrintaa u fuliyey.”

Xaaji Cismaan inkastoo aannu raali ka ahayn inuu Intisaar bixiyo waayo wuxuu la rabay in aysan nin guursan ilaa ay jaamacad dhamayso, cabaar ayuu aamusay markii dambena wuxuu yidhi, “Meel aan ka hadlo ma joogo ee waan ku siiyey, balse marka wiilku yimaado aan is baro kadibna iyagu ha ku heshiiyeen waqtigay is mehersanayaan, hooyadeedna aan kala soo tashado.”

“Xaaji anba hooyadeed iyo walalkeed midna lama soo tashan oo waanigii kuu meheriyey ee ama diiday dheh ama gabadha i sii,” Xaaji Been-Buufiyaa yidhi.

“Anigu gabadhii waan ku siiyey ee adiguna ha fududaan,” Xaaji Cismaan ayaa yidhi.

“Waan kaa gudoomay,” ayuu Xaaji Been-Buufiye ku jawaabay.

Qaybta 21aad

Xaaji Cismaan wuxuu go’aan ku gaadhay inuusan waxba u sheegin xaaskiisa si aysan buuq ugu kicin oo kolay wuu ogyahay in ay odhanayso, “Intisaar waa laga weyn yahay oo sidee u bixisay? Maad Muna ama Filka-Roon mid un bixisid?”

Cali-Dhuux wuxuu noqday mid laga quustay oo lagu qasaaray! Waano iyo wax u sheegid way kala quusteen labadii dhashay, wuxuuna u go’doomay inuu habeen iyo maalin midnaba la arki waayo, dhowr jeer bay ka bixisay Mulaaxo lacag uu dad been iyo turufo kaga qaaday si uu cawayska ugu galo.

Xaaji Cismaan markuu wuxuu sameeyo garan waayey si uu Cali-Dhuux u galana aqoon waayey, oo xataa uu Cali-Dhuux ku yidhi, “Aabo lacag ayaan ku siinayaa ee wadankaad doontid u dhoof, mar haddaad diiday inaad wax baratid iyo in aad iila shaqaysatid,” ee uu intaas oo dhan diiday ayuu dayriyey, dayradii la dayriyey ayuu weli ku baaqi yahay (ku maqan yahay).

Xaaji Been-Buufiye waa Xaaji maal badan Ilaahay ugu deeqay, waa ganacsade weyn oo ka mid ah ganacsatada waaweyn ee caanka ku ah gudaha iyo dibaddaba. Markii hore ee uu Xaaji Cismaan weydiisanayey Intisaar wuxuu u rabay wiilkiisa, hadase isaga laftiisii baa gabadhii jeclaaday.

Waqtiyadii uu intan ka yaraa wuu ka yaabi jiray dadka yidhaahda, “Hebel jacayl buu u dhintay!” ama “Waa hayaa!” Hadda cuntadii wuu ka go’ay, hurdadiisa oo awalba yarayd ayuu hadda indhaha isa saari kari waayey, ee awal xisaab ayuu ku riyoon jiraye waqtiyadan danbe isagoo Intisaar la hurda ayuu ku riyoodaa, illayn akhrisataha sharafta lahaw waa yaabka yaabkiise toddobaatan jir wax caashaqay ma seexdo!

Wuxuu saddex malyan oo shilin ku shubay koonta korontadii (xisaabta socota) Xaaji Cismaan, wuxuuna Xaaji Been-Buufiye uga jeeday lacagtaas uu ku shubay koonto korantada gabaati uu ugu diyaargaroobayo inuu kula xidido Xaaji Cismaan uuna siiyo Intisaar oo ah gabadha loo dig iyo dam leeyahay.

Xaaji Cismaan weligiis koonto korontadiisa (xisaabtiisa socota) isaga mooyee qof kale waxna kuma shubo waxna kama qaado, xataa Cali-Dhuux ku dhahoo marka laga reebo Ismaaciil oo ah wiilka rajayga ah intuusan dibadda waxbarashada ugu dirin ee xataa haduu qof wax siinayo wuxuu siin jiray kaash, ama isagaaba laanta imaan jiray ee wuxuu rabo intuu ka qaato cadaan ahaan u siin jiray qofka la socda ama uu la rabo.

Markii ay muddo saddex maalmood ah kasoo wareegtay maalintii Xaaji Been-Buufiye ku shubay lacagta xisaabta Xaaji Cismaan, ayuu Xaaji Cismaan u baahday inuu wax ka qaato lacagtii bankiga u taalay, kadib wuxuu ogaaday in lacag aanu ogayn cid ugu shubtay koonto korontadiisa loogu shubay.

Maamulihii laanta ayuu Xaaji Cismaan u tegay weydiiyeyna inuu u sheego qofka ugu shubay lacagta koonta korontadiisa, maamulihiina wuxuu u sheegay in nin Xaaji Been-Buufiye la yidhaahdo xisaabna ku leh laantan inuu saddex malyan xisaabtiisa ka soo wareejiyey kadib taada ku shubay.

Markii uu yaqiinsaday inuu Xaaji Been-Buufiye arrintan sameeyey uuna u sameeyey inuu kula xidido gabadhiisa Intisaar, ee uusan weli Xaaji Cismaan u sheegin inanta iyo hooyadeed midna ayuu wuxuu ku fakaray inuu lacagta saddexda malyan ah ku celiyo xisaabta Xaaji Been-Buufiye, maxaa yeelay wuxuu sidaas ugu fekerayey in arrintani meel fog tagi doonto ama weji kale yeelan doonto, waayo horaa loo yidhi fari tog dheer bay kula xushaa. Wuxuu is yidhi, “Haddii aad ku celin lahayd maamulahaan kaa yeelayn, haduuse kaa yeelo sow ceeb maaha ama Xaaji Been-Buufiyaa odhan doona wuu qawaday oo berri ayuu afar malyan xisaabtayda ku soo shubayaa,” waxaa sidaas naftiisa ku maararoobinayey Xaaji Cismaan.

Mulaaxo iyo Oday Colow waxay mar labaad oo ay kulmeen isla soo qaadeen arrintii ku saabsanayd in laysku meheriyo Mustaf Colow iyo Intisaar Xaaji, waxay arrintii gorfeeyaanba waxay Mulaaxo diidaba Oday Colowna ku dirqiyo waxaa arintii lagu soo gebagebeeyey in Oday Colow Xaaji Cismaan u tago oo weydiisto gabadha. Taasna Oday Colow ma raali gelin ee wuu diiday wuxuuna yidhi, “Walaal gabadh waliba waa hooyadeed Xaajigana adigaa ka dhamayn kara ee ka soo dhamee, waana inaad arintan adigu isku duba ridaa oo carruurta meherkooda lagu qabtaa hoteel allaalo hoteelkay dalbadaan, waana in cajilado fiidyow laga duubaa si ay hadhow carruurtoodu u daawato meherkii hooyadood iyo aabahood.”

Mulaaxana waxay tidhi, “Waa yahay anigaa arrintaa soo dhamaynaya showrna (shir) aniga iyo Xaajigaa ka wada lahaan doona haddii Ilaahay idmo, waxaan ku rajo weynahay haddii Ilaahay laga helo in ay dhakhso isula aqal galaan.”

Sidaas ayaa iyagoo wada dhoola cadaynaya lagu kala tegay. Markay wada sheekaysanayeen Mulaaxo iyo Oday Colow ayaa Intisaar oo qolkeedii ku jirtay waxay maqashay in magaceeda la hadal hayo, kadibna waxay isku dayday inay intay sii dhaafto qolka fadhiga oo ay fadhiyaan iyo qolka hurdada oo isku furan ay ka hurdada gasho oo sidii qof tawaleedka ku shanlaysanaysa iska dhigtay, balse Hooyo Mulaaxaa ku garatay oo ku tidhi, “Naa soo bax oo cabitaan nooga soo gad dukaanka.”

Qaybta 22aad

Markii ay ka soo wareegtay muddo toddobaad ah maalintii uu Xaaji Been-Buufiye lacagta ku shubay xisaabta Xaaji Cismaan, hadana iyagoon weli is arag labadii Xaaji ayuu subax uu cidla’ yahay guriga Xaaji Cismaan buu Xaaji Been-Buufiye yimid isagoo laba Land Cruiser oo uu mid wato, midka kalena darawal wado oo waa siduu rabaye, markuu hubsaday in guriga Xakiimo oo shaqaale ahi mooyee cid kale joogin ayuu labadii gaadhi kii cusbaa gudaha soo geliyey [oo ku] xidh-xidhay.

Xakiimana wuxuu u dhiibay furaha gaadhiga kuna yidhi, “Adeer furaha sii Xaaji Cismaan una sheeg in gaadhiga uu guriga keenay Xaaji Been-Buufiye oo yad ahaan kuu siiyey, Intisaarna igu salaan.” Sidii aan horeba idinku soo sheegay, markii hore Xaaji Been-Buufiye wuxuu gabadha u rabay wiilkiisa Kayse ee Abuu Dabay ka imaan lahaa, hadase isagaaba jacayl dartii u buka, maalkiisa oo dhan haduu Xaaji Cismaan yidhaahdo igu soo wareeji oo gabadhii wataa wuu yeeli lahaa, wiilkiisa fasaxa ku imaan lahaana intuu telefoon u diray ayuu ku yidhi fasaxaaga ku qaado Abuu Dabay, xiligaa Soomaaliya waa bilihii ugu kululaa wiilkiina sidii ayuu yeelay, Xaajiguna wuxuu sidaas u yeelay inaysan arrintu fashilmin. Sow wareer dhici maayo haddii gabadhii wiilka la siiyey, wiilka aabihii ku qabsado!

Xaaji Been-Buufiye wuxuu maalka faraha badan ugu quudhay reerka gabadha dhalay in hadhow markay arrintu soo shaac baxdo loo yidhaahdo, “Xaajiga ha loo meheriyo, naag ninkii dhali karaa dhiqi karee, waayo wiilka isagaa ka weyn kana maal badan.”

Xakiimo waxay Xaaji Cismaan markuu yimid u sheegtay wixii loo faray laakiin Intisaar waxba uma sheegin, waayo waxay ka baqday in haday u sheegto xanaaqdo, kadibna hooyadeed u sheegto oo markaa shaqada laga eryo, shibteedayna u baxday.

Markii Xaaji Cismaan qadeeyey ayey Mulaaxo ku tidhi, “War waa maxay ninka Buufiyada lagu sheegayo oo gaadhiga guriga keenay lana yidhi wuxuu yidhi waa yad gaadhigu, war ma Muna oo Maraykan jirta oo aadan ka war hayn in la qabo iyo in kale ayaad rabtaa in oday aabaheed le’eg siisid? War ma adiguu kuugu ballan qaaday inuu ku siinayo gabadh uu dhalay? Sidee Muna u siin kartaa?”

Xaaji Cismaanna wuxuu ugu jawaabay, “Naa waa ku sidee, ma masayrtay? Miyaadan ogayn in afar naagood aan guursan karo? Sidee ku ogaatay in Muna ama gabadh kale ninku rabo? Tartiib is deji, soddoh baad tahaye xishood. Aniga iyo Xaajiguna saaxiib ayaan nahay waana seexanayaaye iga daa qaylada!”

Qaybta 23aad

Mulaaxana marnaba kuma fekerayn gabadha Intisaar ah ayaa loo socdaa, maxaa yeelay yaraanta ay ka yartahay ka sokow iyadaaba is lahayd, “Tolow ma caawaad u sheegtaa mise habeen danbe Xaajiga in laysku meheriyo Mustaf iyo Intisaar!”

Intisaarna waxaa iyada qorshaha ugu jirtay in ay iyada iyo Cukeer is mehersadaan maadaama hooyadeed iyo aabaheedba la ogyihiin inay saaxiib yihiin, Cukeerna wiil fiican yahay. Waxay ku fekeraysay, “Tolow ma aabaad u sheegtaa mise hooyo? Maya ee yaanan hooyo u sheegin ee aan aabo u sheegto jacaylkayga, isagaa aad ii jecele.”

Xaaji Cismaan hurdo uu seexdo maba joogtee, laba indhood isuma keenin sidii Mulaaxo uga tagtay oo tidhi, “Tacsi baan aadayaa,” wuxuuna ku fekerayey sidii uu Mulaaxo ugu sheegi lahaa inuu gabadha Intisaar ah bixiyey weliba isagu is meheriyey.

Xaaji Cismaan wuxuu ka baqayey inay ka qaadan waydo Mulaaxo, “Maya ee waa inaan marka hore yarta af-maldaheedyo kula hadlaa kuna kala ogaadaa ra’yigay ka qabto hadaan nin siiyo.”

Waxay maskaxdiisu hadba go’aan soo saarto, hadana mid kii hore ka duwan soo tuurto sidii rikoodh Nashnaal ah oo cajiladii ka dhamaatay oo isagu is damiyey ama iska soo tuuray, wuxuu laba caloolyaba, markay qoraxdii baalka dhigatay baa Intisaar oo is tidhi, “Ka faa’iidayso jaaniska mar hadii hooyo maqan tahay, aan aabe la hadlo una sheegto inuu isku kaayo meheriyo anigiyo Cukeer,” ayuu aabaheed arkay iyadoo kadinka la soo gelaysa gurigii uu hurday.

Isla markiiba intuu farxay qoslayna yiri, “Maxaa daran aabe? Soo gudub oo halkan fadhiiso. Ka waran waxbarashadaada iyo macalimiintaada sow ma fiicna?”

“Aabe wax darani ma jiraan Ilaahay haynaga hayee, waxbarashadayda iyo macalimiintayduna way fiican yihiin,” Intisaar ayaa tidhi.

Markii cabaar dood xiisa lihi dhex martay ayuu Xaajigu yidhi, “Aabe waadiga fasalka saddexaad ahe ma taqaan waxa af-maldaheed la yidhaahdo?”

“Aabe anigu ma aqaan wax af-maldaheed la yidhaahdo ee ii sheeg,” Intisaar ayaa tidhi.

Xaajigii baa hadalkii qaatay oo yidhi, “Af maldaheed waxaa la yidhaahdaa isku jir bah lagaado iyo bah shareero. Bah shareero waxay ka kooban tahay lixda qaybood ee kala ah: shareero, ekeeye, qofayn, maakuubid, sarbeeb iyo kinaayo. Bah lagaado ee ka kooban shan qaybood oo kala ah: jeesjees-wiirsi, buunbuunin, [yamxeerin], xusid iyo silan-sugan. Hadaba aabo waan jeclaan lahaa inaan kuu wada sharaxee waqtigani waa Maqrib mana wayso qabo, waxaan kuu sharaxayaa sarbeeb iyo makuubid, ee waysada ii keen oo intaan tukanayo falaasta kafee iigu soo shub.”

Qaybta 24aad

Markii uu salaaddii ka soo jeestay ayuu casharkii u bilaabay Intisaar oo goorahanba ag fadhiday, “Sarbeeb waa sheeko ama sifayn macna labaad leh oo ka danbeeya macnaha cad, macnaha dushu wuxuu leeyahay xiiso gaar ah, balse macnaha qarsoon baa ka xiiso roon. Tusaale: Gamaankiina badan Faytinow gobolba waa cayne, qaar baa ka goor iyo ka goor godolka daynayne. – Saahid Qamaan. Ama markii Faytin ugu jawaab celinayey: Nin gamaan yaqaan maqasha waa gaasa bixiyaaye.”

Intisaar ayaa hadalkii soo dhex gashay oo aabaheed ku tidhi, “Aabe foom wankaygii ayaa gabaygaas la ii dhigay af-maldaheedyana wax kalaan moodayey ee ma moodayn in wixii laba sanno ka hor la ii dhigay aad igu celinaysid, hana moodin inaan khaldanahay waayo horaa loo yidhi war la qabaa xiiso ma leh!”

“Aabe aad iyo aad baad u kulushahay oo waxaa kaa fiican Muna iyo Filka-Roon, in aad anigoo aabahaa ah ii maahmaahdid weliba tidhaahdid waan saxnahay maaha, waase adduunyo! Hadiise laba sanno ka hor laguu dhigay maba xumee aan ku dhegaystee ii sharax!” Xaji Cismaan ayaa yidhi.

“Aabe waa mide iga raali noqo, waa midda labaade macnaha gabaygu waa in ninka Faytin la yidhaahdo fardo badan lahaan jiray, midkii ugu socodka xumaa uu siiyey ninka Saahid la yidhaahdo oo faras waydiistay, balse aabe casharkii halkii iiga sii wad waan ku dhegaysanayaaye,” Intisaar baa tidhi.

“Aabe waadba fiican tahay hadaad khaladkaagii qiratay, sarbeeb waa kuu sharaxay macnaha aad u fahamtayna maaha kan qarsooni, ee waxaad ii sheegtay macnihii dusha, kan qarsoonina waa gabdho waxa gamaanka lagu metelayo, taasi waa taa, tan kalena waa sidatan soo socota: Maakuubid waa qayb ka mid ah qofayn, oo ka hadasha xayawaanka, waxa aan noolayn ama qof maqan, ulana hadasha sidii wax jooga, tusaale ‘Tukayahow adaan kaa calmaday haadda coofka lehe,’ ‘Hadaan arlada u kaco kuma ilaaweeye adigaaba ilma-adeeradaa geela waygu ag maalaane, hadaan aabahaa ahay maxaad ii anfici wayday?’ ‘Aduun gaabtay ubad wada hablo ah oori kululaatay, waa waxaan sidaa ula engegey urugadoodiiye.'”

Waxay gurigii ku wada sheekaystaanba, inkastoo aanay Intisaar ka raali ahayn in uu waqtiga kaga lumiyo wax aanay fahmayn, wuxuu inantiisii Intisaar u sheegay nasiib wanaag inuu nin maal qabeen ah ku meheriyey. Waxay markii hore is adkaysaba oo niyada iska tidhaahdo, “Aabahaa miyuu ilaaway Cukeer? Mise wuusan ila rabin?” Markii dambe waxay tidhi, “Hadal waalid lama diidee aabe waxba kama qabo.”

Mulaaxana isla habeenkii ayuu u sheegay, in kastoo ay markii hore is giriirixisay hadana way ogolaatay markii ay maqashay waa maal qabeen, ee uu Xaajigu ugu maahmaahay gabadh kun baa koolisa kow baana guursada.

Xaaji Been-Buufiye wuxuu Xaaji Cismaan mar ay kulmeen [u sheegay] in wiilkii uu gabadha u rabay uu Abuu Dabay ku aqal galay fasaxiisiina uu ku qaadan doono Abuu Dabay.

Xaaji Cismaanna wuxuu yidhi, “Ama adigu guurso ama wiil kaleba u guuri, ee anigu waa sidii aan kuu siiyey gabadha ee yaan xaal ku raacin.”

Waxaa laysku afgartay in Xaaji Been-Buufiye isagu gabadha mehersado, muxuuse xaal ku raacaa illayn awalba wuxuu la’aa siduu u odhan lahaa, “Aniga inanta ha lay meheriyo.”

Qaybta 25aad

Waxay labadii Xaaji ku kala tageen in maalinta Sabtida habeenka Axaddu soo galayso Intisaar iyo Xaaji Been-Buufiye laysugu meheriyo guri Xaajigu leeyahay oo agagaarka Liido ku yaal. Intisaar hooyadeed waxay diyaar u ahayd inay qayb libaax ka qaadato meherka inanteeda. Intisaar laftigeedu waxay hooyadeed iyo aabaheed u sheegtay inaysan waxba ka qabin in caawa la meheriyo, uurka kama jirin ee waxay qaadi wayday (diidi wayday) hadalkii waalidkeed. Hawshii meherka oo si fiican loo soo agaasimay ayaa siddeeddii fiidnimo gurigii loogu tallo galay in lagu meheriyo la keenay Intisaar. Markii aayadihii Quraanka Kariimka ah la dhameeyey, hadalkiina la bilaabay oo araarasho kale lagu jiro jawiga meeshuna yahay mid aad kuu farxad gelinaya dhan kastood ka eegtid, dadka ka soo qayb galayna ay kumaan kun kor u dhaafeen, ayey mar keliya Intisaar oo madasha fadhiday ku aragtay riyo maalmeed (day dream) Cukeer oo inta loo meheriyey la aqal galay, wax ogaa ma jirin in ay riyoonayso.

Waxaa hal mar laga war helay Intisaar oo kadinka orod kaga sii baxaysa qaylinaysana, wax qayladeedii laga gartana waxaa ka mid ahaa, “Alla ma Cukeer? Alla ma Cukeer ayaan maal ka doortay? Alla maya! Maya ee isagaaba wiil soo koraya ahe ma coomaadaa layga gatay? Ma labaatan jir baa toddobaatan jir lay dhaafiyey?”

Dhamaan dadkii way daba ordeen haba ugu horayso Mulaaxee! Sidii loo daba ordayey iyana u sii ordaysay, ayaa islaan wayn oo meesha joogtay dhashayna Xaajiga wax loo meherinayo hadalkii qaadatay oo tidhi, “Naa iska aamusa tan wax baaba u dhimane! Ilaah baa naga badbaadiyaye waayo haday meherkeediiba sugi wayday ma fool bay sugi lahayd? Tani waa ma sugto… Waa ma sugto meher maleh!”

***

Qaybtii 1aad halkaas ayey ku dhamaatay, la socda Qaybta 2aad oo dhowaan soo bixi doonta.

DHAMAAD.

Mahadnaq

Waxaan mahad weyn u celinayaa Ciise Obsiiye Xuseen, Maxamed Sahal Aadan, Cabdicasiis Cali Jaamac, Maxamed Faarax Cali, Maxamuud Maxamed Xasan, gacan weyna igu siiyey la’aantoodna aanu suura gal ii noqdeen soo bixida buuggu.

Waxaan kaloo mahad taa la mid ah u celinayaa Axmed Caynaanshe Cawed-Shire, Aadan Salaad Xasan, Cabdirashiid Maxamed Faarax, Sahra Xasan Xirsi, Sahra Ibrahin Cali iyo Xaawa Saleebaan Maxamed oo mar walba iila diyaar ahaa dhiiri gelin joogto ah.

Waxaa mahad gaar ah u celinayaa Kayse Xirsi Faarax Abyan oo sawirka jeldiga ii sameeyey.

Waxaan kaloo u mahad naqayaa dhamaan dadkii sida tooska ah iyo sida dadbanba ii taageeray.

M. C. Cawed-Shire.

Ma La Socotaa?

Intisaar ma heshay Cukaar?
Dhiiggii ma ku karay Xaaji Cismaan?
Ma jacayl buu u dhintay Xaaji Been-Buufiye?
Cali-Dhuux xaggee ku dambeeyey?

Dhammaan su’aalahaas jawaabahooda iyo kuwo ka sii xiiso badanba waxaad ka akhrisan doontaan Qaybta 2aad ee Masugto Meher Maleh markay idin soo gaadho. Filasho wacan.

3 0000 000 201 065

Waqtiyadii uu intan ka yaraa wuxuu ka yaabi jiray dadka yidhaahda “Hebel jacayl buu u dhintay!” ama “Hadda ayuu hayaa!” Hadda cuntadii wuu ka go’ay, hurdadiisa oo awalba yarayd ayuu hadda indhihii isa saari waayey, oo awal xisaab ayuu ku riyoon jiraye, hadda ama waqtiyadan dambe isagoo Intisaar la hurda ayuu ku riyoodaa! Illayn akhristaha sharafta mudanow, waa yaabka yaabkiise toddobaatan jir wax caashaqay ma seexdo!

Baalkii Madoobaa ee Noloshayda

2016

WARSAME CUMAR XUSEEN “SHIIDLEEY”

Dhamaan xuquuda buugan waxay u dhawarantahay qoraaga. Lama badsan karo si kasta oo loo dhigaba, iyadoon ogalaansho loo haysan. Cidii ku xadgudubta waxaa lala tiigsan doona maxkamad sharci ah oo adduun ama waxaa lala sugi doona mid aakhiro ee Alle,iyadoo shareecada Islaamku ay meel cad ka istaagtay xaaran ahaanshaha bililiqaysiga buugta, sida ku xusan buuga “Xuquuqda Daabacaadda” ee Sheekh al-Albaani.

Mahadnaq

Mahad dhammaanteed waxaa iska leh Alle swt ii suurtogaliyey dhammaystirka buuggan kooban, waxaan sidoo kale u mahad celinayaa waalidkaygii isoo barbaariyey ee igu tabcey iganna dhigay qofka aan hadda ahay Alle ka sakow.

Hordhac

Baalkii Madoobaa ee Noolashayda kolka koobaad, inta aad si dhaygag leh isu taagto ayaa aad u hollan doontaa inaad akhrido magaca, dabadeed aad kala furto si aad u daalacato nuxurka gudihiisa ku jira; waxbaad dareeemi doontaa, niyaddaadana bilawgaba ruxi doona mustaqbal gabadheed oo quruxdiisu soo carfayso, bilawga goortaad akhrisato waxaad dareemi doontaa mustaqbal dhan walba ka qurux badan. Ugu horraynta, nolosha curdinka ah iyo hanka aqooneed ee gabadhan qisadu ku socotaa siday u bilicsan tahay ayaad la dhici doontaa kuna dareeen siin doona ifa-faalaha mustaqbal ee gabadha iyo sida ay meel sare u hiigsanayso; haddana dhanka kale isla daqiiqado ka gadaal nolol guri , jacayl, naxariis iyo niyad samaan leh ayay laydheedu ku jiidhi doontaa; adigoo sii baraadla’ ayay albaabbada naxdintu markaliya isku kaa ballaqi doonaan! Maan kaaga waxaa kusoo deg-degi doona niyad jab, rajo-dhig, nacayb-rageed iyo inaad guur inan rageedba ka xanaaqdo! Waxaase kuu caddaanaysa, tabaha iyo xeeladaha ragga noocooda gaabsi doonka ahi ay gabdhaha ku hodaan kuna hagar-daameeyaan. Waxaad sidoo kale ku baran doontaa sida rag badani ay ugu cayaaraan mustaqbalka gabdho badan oo aan nolosha u bislayn. Ninku kolka uu khayaano usoo xadhka soohdo kama nasto illaa uu ka gungaadho, waana halkay daaran tahay maah-maahda odhanaysa “nin danleh ma daalo”.Dhiganahani wuxuu macalin bilaa shilimaada kaaga noqon doonaa tabaha lagu soo xero geliyo gabdhaha kuwa ugu weyni inay yihiin ereyada dareen taabadka leh ee macaan kuwaa soo muujinaya jacayl aan dhuunta dhaafsiisnayn iyo daacad nimo aan carrabka ka korayn taasi oo ay adag tahay inay fahanto gabadh yari illaa mid gaaso-baxday mooyee. ? Buuggan oo si xikmadaysan, misana xeeladaysan uu qoraagu ugu soo gudbinayo sheeko la yaab leh oo ka dhacday gudaha magaalada Xamar sannadihii lasoo dhaafay, dabadeedna qalinka inta la dultagay si heersarraysa innoogu soo gudbiyay. Waxa ay qisadani ku habsatay gabadh da’yar oo markaas soo baxaysa qurux iyo qaayana isku darsatay balse nasiib darro uu qalbiga ka xaday ragga nooca loo yaqaanno “Shabeel-naagoodka” mid ka mid ah. Intii uu gabadhan marxaladaha kala duwan la maraayay wuxuu u adeegsaday hubka qalbiyada dumarka lagu gumaado kuwooda ugu culus uguna awoodda weyn, si uu u gaadho danta uu ka leeyahay. Waxa ay taasi dhalisay in gabadhii kalgacayl aan jirin lagu sabo lagana danayso, iyadna ay waydo guud ahaan mustaqbalkeedii gabadhnimo iyo kii geeddi socodkeeda nololeed labadba. Qalanjadii curdinka ahayd oo ku cataabaysa, “Caku inan rageedoow, Maxaad gabadh cunteenood, Cidlo madhan dirteenood, Cisigii ka faydeen” misana ciirsi weyday oo calool xumo daraadeed xilliyada qaarkood isla hadlaysa, ayaa qoraha la wadaagaysa gun iyo baar sidii ged-geddoonka waayuhu ku ahaayeen intii marxalladdan kakan ay dhex muquuranaysay iyo hadda siday wax yihiin. Iyada ayay qisadani qabsatay, iyada ayaana ah mataalaga ugu weyn ee qisadan. Muddo markii af macaan lagu sabo, waxaa lagu beeri doonaa jacayl aan dibnaha dhaafin iyo mustaqbal guur oo aan maanka gaadhsiisnayn; waxay la jiifi waayaysaa jacayl mala-awaal ah, kaasiyoo oontii ka jaray anfaca dhammaanteedna uga soontay, iyo illin aan xad lahayn oo ku gun-xidhan waayidda muuqiisa oo sida dheemmanta ugu hillaaca, muddo waxay la noolaato dareen aan jirin oo la dhacsanaato hawo been ah iyo farxad malo-awaal ah, waxay soo gaadhaysaa xilligii uu ka dheeraan lahaa. Gabbal dhacii ay faraxa iyo rayn-raynta kaga soo guryo-noqotay wuxuu isku geddiyay mid murugo iyo ciil badan, waxay qaadaysaa “badnidaa habeen yahaw, baryi waaba waagii” . Goortuu ooggu iftiimay, maba aysan seexan’e waxay caga-cagaynaysaa daqiiqadihii ugu eedaadka iyo anfariirka badnaa; waxaana la joogaa gegida diyaaradaha ee Aadden Cabdulle, cagtuu saaray ayay gacaha dhulka la weyday, waxay kasoo baxday garoonkii diyaaradaha iyadoo qalbigu ruxmayo. Noloshu ayaantaa dabadeed waji gabax iyo madaw ayay isu beddeshay boholyawga caashaquna boqol ayuu kor u dhaafay, balse nasiib umay helin aleenkii koowaad uu usoo diro inay is maqlaan, dharaaro ka gadaal kolkii lays helay ayaa halkii lagasii amba qaadayaa jacaylkii danaysiga ku salaysnaa! Mudo waxay sidii ahaataba Yaasir oo ahaa danaystihii maanka gabadha dullaystay ayaa soo gaca dhigtay banderka Xamar, ray-rayn iyo u riyaaqid dheer ka gadaal wuxu la helay dabinkii uu la rabay kolkuu ka danaystayna waaka tagay. Meel uu jaan iyo cidhib dhigay kolkii la waayay dantu waxay is baraysaa gabadh la dhalatay Yaasir oo ahaa danaystiihii makalay mustaqbalkii ifayay, kama aysan helin gar-gaar buuxa, niyad jab iyo luuf-luuf dheer ka gadaal, Yaasir muusan mahadin wuxuuna galay dhakhtar taasiyoo loo dhigay qalliin xubinta taranka ah! Sheekadan oo ah mid wajiyo badan, danta ugu weyn uu qoruhu ka lahaa oo ah, sida ugu habboon in loo soo tebiyo gabbood-fallada raggu u geystaan haweenka iyo dhaqanka tacaddiga ku salaysan ee ay kula dhaqmaan aalaaba gabdhaha. Sidoo kale ujeedka ka dambeeya soo gudbinta sheekadani wuxuu biya dhaceedu yahay wacyi gelin iyo digniin akhriste yaasha tusaale nool u ah siiba gabdhaha aan wali nolosha u bislaan, sidoo kale akhriste yaasha waxa loogu talo-galay inay noqdaan farriin tebiye-yaal intii aanay qalin ku gaadhin carrab ku gaadhsiiya iyaga oon lunsanayn xaquuqda qalinka qoraha. Dhiganuhu wuxuu u qaybsan yahay afar qalcadood oo mid kastaa ku qotonto hirarka iyo is ged-geddiga qisadu hadba halkay marayso, taasiyoo akhristaha u sahlaysa isku xidhka iyo mid kastaa macnaha ay xambaarsan tahay. Dhiganuhu wuxuu u qoran yahay qaabka ugu qurux badan uguna farshaxansan ee wax loo qoro, suugaan cuddoon ayaa ku xardhan iyo ereyo ka turjumaya xaqiiqada hadba halkay wax marayaan. Akhriste kastaa wuxuu ku raaxaysan doonaa qaab-qoraalka dhiganahan. Akhristuhu keliya qisada iyo biyo-dhaceeda uun ugama faa’iidaysan karo ee sidoo kale wuxuu uga faa’iidaysan kara qaab-qoraalka xardhan iyo sida dhigane soo jiidasho leh loo qoro. Yaan lagaaga sheekaynine adigu noqo ka sheekeeye kuna cibro qaata dadkana uga faa’iideeya.

Barashadii Madoowayd

1

Waa goor salaaddii Maqrib uun hadda laga soo baxay oo gabbalkii dumay. Waa cawaysin neecawda dhacaysaa ay ku fiican tahay laba abqaalay jacayl oo yagleelay reer inay ku laydhsadaan oo ku wada damaashaadaan laydha saxansaxada wadata iyo jawiga qurxoon ee dhulka, buuraha iyo cirka isku gedaaman si ay usoo xasuusiyaan abuurka kalgacaylka laabtooda jiifa iyo quruxda qoyska ay ku midoobeen. Waxaan ka soo baxay irridda dhexe ee gurigayga anigoo u socda inaan wakhti ku qaato dhisme ka kooban miis iyo afar kursi oo ku hareeraysan oo nooca lagu nasto ah oo ku yaalla dayrka aqalka aan ku noolahay. Waxa aan salka la helay mid ka mid ah kuraastii waa kursi si qaab leh la isu dul saaray, dushana waxaa ka marsan rinji midabkiisu caddaan yahay. Marka aan halkan naftayda saacaddo kooban kula qaato waxay iiga duwan tahay dhammaan saacaddaha kale ee aan cid kale la qaato, marka laga reebo wiilkayga curad ee Cabdiraxmaan oo aan aad u jecelahay ina ilowsiiya dhibaatooyinka ku xeeran wakhtiga aan ku suganahay.

Guriga cid aan Cabdiraxmaan yare ahayni iguma weheliso hadda, isaguna soo-jeed badan oo maanta ah ka dib wuu yara seexday. Dabadeed waxaan door biday inaan wakhti siiyo amaanadda (nafta) igu jirta si aan isu xisaabiyo ama nafta ugu sasabo waxyaabo hore oo tegay si culayska aan dareemayaa iiga kala yaraado. Goortii aan fadhiistay kursigii waxaan lugtayda midig dul saaray tayda bidix. Ka dib waxa aan si aan gabbasho lahayn u daawaday quruxda xiddigaha midiba meel ku libidhsan tahay ee aan weli si toos ah cirka isugu shareerin iyo dayaxa shan iyo tobnaadka ah ee ku dhow inuu dhulka sidii dharaar ay tahay u iftiimiyo, daawashada quruxda cirkan uu Alle SWT taagay ayaan in muddo ah ku maqnaa.

Waxa ay ilbidhiqsiyo gudahood maskaxdaydu soo celisay xusuuso hore oo qurux badan iyo waayahii anan mahadin ee ka danbeeyey. Waa gu’yaal qiimo badnaa oo ku siman xilligii inannimadayda iyo damacaygii burburay ee caawa halkan i fadhiisiyey. Waxaa sida dhibicda roobka isaga soo daba dhacaayey xusuusaha ma-guuraanka ah ee ku duugan laabtayda kuna qoran farta waaweyn iyo khadeeyaha aanay sinaba suurtogalka u ahayn inuu masaxmo Alle amarkii mooyee. Waa xasuuso kal hore iyo bilawga amintaan garaadsadey illa caawa oo aan halkan fadhiyo, ee aynu ka war doonno oo ogaanno bal mawjaddaha aan xuduudka lahayn ee isku kay dhex hirdamaaya iyo halka ay ka bilaabmaan.

Waxa aan madaxa la kacay oo aan garaadsaday anigoo la nool qoys ka kooban Hooyo, Aabbo iyo walaalo dhammaantood wiilal ah oo laba ka mid ahi ay iga waaweynaayeen, halka labada kalena iga yaryar yahiin. Waxaan isku arkaayey inaan ahay dheemman yar oo ku dhex nool qasri ay cammiraan waalidkay iyo walaalahay oo i jeceli. Nolol baan ku soo koray la iga badiyey koolkoolin, ilaalin iyo inaan noqdo qof waxa ay doonayso lagu ixtiraamo oo loo qabto. Waxaa intaas garab socday in waalidkay xil weyn iska saaraayey toosinta dhaqankayga, ku barbaarinta edaabta saxda ah ee Alle SWT iyaga faray iyo dhaqanka Soomaalinnimo ee quruxda badan ee jidaynaaya dhawrsoonaanta hablaha. Waxa qoyska Alle iga beeray ka unkay oo laga dhisay magaalada Hargeysa ee caasimadda Jamuuriyadda Soomaaliland, waa isla halka aan ku dhashay aniga iyo afartayda walaal ee hadda jiraa. Hargeysi waa magaalo si aad ah maalinba ta ka dambaysa uu koboc ka muuqdo oo dadku u bislaadeen in ay rogaan shaagga horumarka.

Waxay noloshu ku socoto qadar Eebbe oo aanu ku noolaanno nolol qurxoon waxa isa soo taraysey da’ayda. Markii aan jiray lix sanno ayaa waxaa lay geeyay malcaamad Quraan, taas oo ahayd bar bilowgii waxbarashadayda. Halkan marka ay maraysay waxaa Alle SWT Hooyo iyo Aabbo ku arsaaqey ilmo kale oo lix nagu noqday. Dabadeed waxa aan is waydiinaayey “Tolow ma adiga ayaa lagu labayn doonaa mise inamadiina ayaa shan noqon doona?” Waxaan wakhtigaas aad u xiiseynaayey inaan helo wehel xagga inannimo ah oo i labaysa. Nasiib-wanaag sidii ayey u dhacday oo waxaa dhalatey Magool-yar.

Laydhan qabow ee dhacaysaa waxay si ballaadhan ii xasuusinaysaa waayahii carruurnimo ee aan soo maray oo aad u qurux badnaa, Tusaale ahaan Hooyo waxaan aad uga baryi jiray in ay Magool-yar ii dhiibto oo aan qaado, ka dib waxay igu sasabi jirtay “Hooyo Magool waa wax yar oo way inaga jabaysaaye marka ay inoo yara weynaato ayaad hayn doontaa”. Hadda Ayaan hadalladaas hooyo si fiican u garanayaa, waayo wiilkayga yar ee Cabdiraxmaan uma aammino gacan aan tayda ahayn waana dareen hooyonimo oo qurxoon.

Waxaan ku dhex jiro noloshaas jacaylku hadheeyey oo aan ku soo barbaarr dhabta waalid i jecel, caawa waxaan isku qancinayaa in anney waxaas oo dhami jirin oo aan ku noolahay gurigan afarta gidaar ah ee isoo eegaaya, ee dusha qasriga uga eeg laakiin hoostiisa anan ku helin farxaddii ay noloshaydu u baahnayd. Hirarka iska soo daba dhacaaya aynu ku noqonno.
Muddadii aan dhiganaayey malcaamadda Quraanka markii laga joogey sannad iyo badh, ee aan dhigtay lix iyo toban jis oo Quraan ah, aniga oo suuratul Kahf badhtamaha kaga jirey da’dayduna aad ayay u yarayd xilliga aan Quraanka baaxaddaas leeg dhigtay, ayaa ay dabadeed waalidkaygu markaas Ii diyaariyeen sidii ay dugsi ii soo qori lahaayeen. Maalmo yar ka dib aabbo waxa uu i geeyey mid ka mid ah dugsiyada ku baxa luuqadda Carabida oo ku yaalla magaalada Hargeysa.

Aabbo maalintaas waxa uu barahii i qoraayey dugsiga u sheegay sida aan Quraanka u xafidsanahay iyo halka aan maraayo. Intaas ka dib waxa uu barahii aabbo ku amaanney sida wanaagsan ee uu iigu tarbiyadeeyay diinta Islaamka iyo dhigashad Quraanka. Ka dib waxa uu aabbo u sheegay inuu iga qaadi doonno imtixaan oo uu i geyn doonno fasalka aan la qabsan karo. Waxaan maalintaas galey imtixaan yar oo iska fududdaa oo uu qaarkood afka iga weydiiyey. Kuwo kalena qalin iyo warqad inta uu ii dhiibay ayaa uu ii yeedhiyey waxoogaa higgaad ah oo uu barahaygii Quraanku ii dhigey. Natiijadaydii ka soo baxday waxay noqotay in fasalka labaad la i geeyo sidaasna dugsigii la igu qoro. Waxaa la yidhaahdaa carruurnimada waxba laguma illaabee maalintii iigu horreysay dugsiga iyo fasalkaygan cusub, illaa caawa oo aan ubad haysto ayaan si fiican u xasuustaa jawiga maalintaas iyo waxyaabahii ku gedaannaa.

Waxaan dhex fadhiyaa fasal anan qofna ka garanaynnin. Labadayda walaal ee iga waaweyn ayaa dugsiga dhigta waa se fasalka afraad oo iima dhawa. Dhan waan ku faraxsanaa waxbarashadayda cusub dhanka kale deegaanka aanan cidna ka garanayn ayaa i saameeyey dabadeed waxaa qasab igu noqotay inaan ardayda dhex galo oo aan is baranno. Maalintaas wixii ka danbeeyey waxaan noqday ardayad ka adag duruusta loo soo dhigo. Sidaasi si la mid ahna qaadata amarrada igaga imanaayey barayaasha wax ii dhigaayey ee aan ardayadda u ahaa.

Waxaan sidii ku dhammeeyey dugsiga hoose/dhexe oo aan muddo toddoba sanno ah dhiganaayey aniga oo ka mid ahaa ardayda ay sida gaarka ah barayaashu ugu kalsoonaayeen inay dugsiga sumcad u soo jiidi doonaan. Da’daydu 16 sanno ayey dhammayd markaan dugsiga hoose/dhexe kaga gudbay kaalinta labaad dhammaan dugsiyada gaarka loo leeyahay ee ku baxa luuqadda Carabida oo ay haayado maamuli jireen wakhtigaas illaa haddana ay maamulaan. Waxaan sii watay waxbarashadayda oo waxaan galey dugsigii sare oo isna ahaa dugsi gaar loo leeyahay.

Marxaladda dhallinyarnimada yaan galey oo waxaan noqday gashaanti meel fog laga soo arko oo dhawrsan isla markaana sidata xijaabkii Alle SWT ku waajibiyey. Kollay waa tarbiyad iyo dhaqan wanaag lagu yaqaanno inan muslimad ah oo dhowrsanaantu u tahay sharaf iyo iney kaga badbaaddo waxyaabo badan oo ay kow ka tahay cadho Alle. Waana sababta aan uga baxsadey dhibaatooyin badan oo barbaarta soo food-saara marxaladda dhallinyarannimo.

Barxaddan aan fadhiyo waxa aad mooddaa inay iyadu igu tukhaantukhinayso mahadhooyinka aan la illaabi karin ee uurkayga jiifa. Tan iyo intii aan dabka ka baydhay illaa caawa oo aan halkan yuruuro oo aad mooddo inay badweyntii farxadda ahayd ee aan soo qaatay ay ku soo koobantay gurigan aan ku noolahay ee anan garanaynnin meel aan uga kaco. Waayo nafta ayaa i leh “Walbahaarka iyo degganaansho la’aantaadu yaaney cid kale saamaynnin. Adigu waayahaaga laabta ku hayso oo ha kugu koobnaato ilmada dhabannadaada qoysay”. Waxaan mararka qaar ku fekerayaa tolow yaa maalmaha qaar noloshaadii hore ah kuu soo celiya, si aad u faraxdid oo culkayska ku saarani kaaga kala yaraado. Laakiin waxaan ka dharagsanahay in iska daa maaline aanu xataa ilbidhiqsi ii soo noqonaynnin oo markaas ayaan ogaadaa inaan iska riyoonaayo. Dib aynu u jalleecno xusuusaha sida xawliga ah isaga soo daba dhacaaya.

Waxaan noqday qof Alle SWT hanuuniyey oo waalidna ku tabcay isla markaana uu iigu deeqi jiray wax kasta oo baahiyahayga aasaasiga ah ee nolosha aan looga maarmi karin. Xilligan waxaan dhexda kaga jiraa geeddiga waxbarasho eee dugsiga sare, hamigayga waxbarasho waxa uu ku aaddan yahay aqoonta daraasaadka Islaamiga ah oo ah barashada iyo ku-camal-falista mid ka mid ah nimcooyinka ugu waaweyn ee Alle inagu galladey isla markaana ah waxa keliya ee weligay iga dhex guuxaayey.

Marxaladdan xilliga dhallinyarada ila midka ahi ku jirto waxaa u cusub hasaawaha iyo inuu qof kastaa raadsado qof u qalmaaya oo uu nolosha la qaybsado. Laakiin aniga waxa aad mooddaa inaan gebi ahaanba ka duwanaa aragtida noocaas ah ee dhallinyaro badani naawilayso, isla jeerkaasna ay u haystaan inay tahay tallaabo hore loo qaado. Waxaa tan lagu garan karaa in amintaas da’yarta illa midka ahi siiba hablahu ay isugu faani jireen inta lab ah ee ay la haasaaween ama xidhiidho la lahayeen. Inamada dugsiga ila dhigan jiray qaarkood waxay isku dayi jireen inay ii soo dhawaadaan oo ila sameeyaan xidhiidh ku salaysan midka dhallintu wadaagto, se dheg uma dhigi jirin oo waxaan naftayda ku qanciyey in haddii Alle SWT ii qoray inaan noloshayda cid la wadaago inuu ii iman doono aniga oo aann gaaf wareegin. Haddii aanu iiba qorinna aan raalli ku noqon doono, waayo waxaa xaqiiq ah in aan waxba laga dheefin dibed-wareegga. Inantu haddii ay gashaantiyowdana waa looga fiican yahay in waddooyinka lagu arko oo lagu tilmaansado dhaqan xun. Tani waxay ahayd sumcad-wanaag iyo anshax la igu soo koriyey oo aan illaa hadda aan abaal ugu hayo waalidkey. Alla maxaan farxad badan la soo qaatay waalidkaygii iyo qoyskaygaan jeclaa ee uu guddoomiyihiisa iyo gadh-wadeenkiisaba uu ahaa aabbahay Alle dharaaro badan ha daayo oo ha u siyaadiyo caafimaadka, cududda iyo cimrigaba’e.

Dhaqannada suubbani guud ahaan waa caado lagu yaqaanno qoys si fiican u barbaariyey ubadkooda una dhabar adaygey turunturrooyinka kala duwan ee noloshu soo bandhigto, iyaga oo mar kasta door bidaayey in ay bulshada u noqdaan kuwo lagu daydo oo lagu majeerto sida kala dambaynta leh ee ay u maareeyaan nolosha qoysnimo ee hor taalla.

Waa Alle mahaddii, hadda waxaa la joogaa gebogabadii dhammaystirka geeddigii waxbarasho ee soo taxnaa muddada saddexda gu’ ah ee aan dhiganaayey dugsiga sare, waxaana la gaadhey goortii loo fadhiisan lahaa Imtixanaadka shaahdiga ah ee lagaga gudbaayo dugsiga sare loona xamaan-guranaayo heerka koowaad ee waxbarasha Jaamacadded. Waxa aan muddo kooban gudahii soo dhammaystay dhammaan wixii oggolaanshiyo looga baahnaa inaan galo Imtixaankaas ee igaga xidhnaa dugsiga. Waxaa si habsami leh iigu dhammaadey Imtixaankii anigoo maalin kasta aan ka soo bixi jiray aniga oo aad u faraxsan Eebbe amarkii. Muddo ka dib waxaan diyaar u ahaa gelitaanka Jaamacadda, kaas oo sida dharaarta iigu caddaa waxaan rabo inaan barto oo ah diyaarinta kuuliyadda Daraasaadka Islaamiga ah. Laakiin hadafkaygaas guud mid kale ayaa ii raacey hadda oo ah inaan caafimaadkana qayb ka barto si aan xirfad maaddi ahna u yeesho.

Caawa oo aan halkan ka fadhiyo dhammaan cilmigii aan soo bartey ayaa waxay xasuustaydu si fiican u soo celinaysaa labadaas hadaf ee xilligaas maskaxdayda ku wada jirey. In kasta oo aan mar kasta lahaa hadaf guud haddana waa kan oo damac kale ayaa i galey. Dabadeed waxa aan is-tusay inaan labada Jaamacaddood halmar wada galo oo labada daraasadoodba dhigto, haddii wedku i daayo. Fekerkaas iga dhex guuxaayey waxa aan go’aan ku gaadhey inaan aabbo kala tashado oo aan talo meelmar ah ka dhegaysto, waanan u bandhigay. Waxaana aniga iyo aabbo na dhex martay sheekadan;

Aniga. “Aabbo waad ogtahay oo waxaan sugayaa waa yeedhinta Imtixaankii shahaadiga ahaa ee dugsiga sare. Waxa aan diyaar u ahay inaan galo Jaamacad oo aann diyaariyo barashada daraasaadka Islaamiga ah. Kaasi waa hadafkayga guud iyo waxaan weligayba ku hammiyi jiray inaan fuliyana diyaar baan u ahay intaa aan noolahay. Laakiin Aabbo waxaa ii dhinac socda damac kale oo waxbarasho oo aan isna jecelahay ka-midhodhalintiisa, waana barashada caafimaadka gaar ahaan noqoshada kalkaaliso caafimaad oo adeegta ummaddeeda mustaqbalka haddii Alle idmo. Aabbo waxaan rabaa taladaada iyo go’aannadaadii aan weligayba ku liibaani jiray inaad tanna ka amar-bixiso oo aad i tusto waxay kuula muuqato”.

Aabbo. “Aabbo Mullaaxooy waxaan kaa dhex arkaa yididdiilo iyo rejo nololeed oo qurux badan. Waxa aan Alle SWTmar kasta uga mahad-celiyaa inuu ikaa siiyey adiga oo iiga kaa dhigay gashaanti aan markasta hab-fikirkeeda ku farxo. Aaabbo ma waxa aad doonaysaa inaad labada Jaamacaddood mar wada bilowdo markaa?”

Aniga. “Haa Aabbo haddii ay agtaada suurtogal ka tahay”.

Aabbo. “Haye Aabbo waan kugu raacsanahay waxii kharash ah ee ku baxaayana aniga ayaa dusha u ridanaaya. Laakiin dedaal dheeri ah ayaa lagaa rabaa, waayo Jaamacaddu way hawl badan tahay adiguna laba ayaad rabtaa inaad hal mar wada bilowdo”.

Aabbo waa waxaan uga bartay in aanu weligii i niyad-jebin oo uu ii aqbalo waxii wanaag ah ee aan jecelahay. Hadalladiisuna dhiirri-gelin bay ii yahiin iyo inaan u shidaal qaato sidii aan marar badan rog-rogi lahaa shaagga horumarka. Aad ayaan soo dhaeayntiisa ugu diirsadey habeenkaas.

Aniga. “Aabbo yeelitaankaagu waxa uu ii dhisayaa riyooyinka iyo rejooyinka aan leeyahay. Waxa aan kuu ballan qadayaa in anan weligay wax ku niyad-jebiya samayn doonin, tallaabo anan kaa talo gelinna ku dhaqaaqi doonin intaan noolahay. Mahadsanid Aabbo”.

Waxa keliya ee aan dhawraayey waxa uu ahaa yeedhinta imtixaankii dugsiga sare. Waxay ahayd maalin Jimce ah xilligaan helay farriin sheegaysey in aroorta oo ay Sabti tahay lagu dhawaaqi doono Imtixaankii aan sugaayey. Waa la gaadhey aroornimadii waxaanan u baqooley dhankii dugsigu iga xigey. Waxoogaa yar ka dib waan gaadhey goobtii dugsigu ku yaalley waxaana laygu wargeliyey in la soo wado oo uu jidka ku soo jiro. Waxa aan iska fadhiistay mid ka mid ah kaabadihii dugsiga si aan ugu sugo. Inyar ka dib waxaa kadinka dugsiga ka soo galey gaadhi sida Imtixaankii aanu sugeynnay aniga iyo boqollaal arday oo kale. May ahayn wax la qiyaasi karro shucuurta ka muuqatey wejiyadooda taas oo Arday kastaaba ku rejo weynaa inuu derejo sare kaga gudbo Imtixaankaas, dhammaantood waxay ku uruureen goobtii uu taagnaa gaadhigii.

Markaan sidaas uga soo dhaqaaqey halkaan taagnaa waxaan maqley magacayga oo saddexan oo lagaga dhawaqaayo mikirifoon cod dheer oo gaadhiga guudkiisa saarnaa kaas oo sheegaaya inaan ka mid noqdey ardayda ku guuleysatey tobanka kaalmood ee u sarreeya waddanka oo dhan, farxad ayaan maalintaas kala qaboobay oo waxaan ka dhaqaaqi kari waayey goobtii aan taagnaa een natiijadayda la iigu sheegay waana mid aan filaayey inaan ku gudbi doono derejo muuqata.

Hambalyeyn badan ka dib waxaa maamulkii dugsigaygu igu wargeliyeen inaan helay deeq waxbarasho oo waddanka gudahiisa ah isla markaana aan geli doono Jaamacadda aan doonaayo iyo kuuliyadda aan jecelahayba si aan u sii wato waxbarashada. Tani waxay ii sii kordhisay farxadda ah inaan aabbo ka dul qaaddo qarashka mid ka mid ah labadii Jaamacaddood ta kalena uu isagu bixiyo. Sidaas ayey wax kastaaba iigu dhammaadeen tii bilaashka laygu xareeyeyna aan uga dhigtay Kuuliyadda daraasaadka Islaamiga ah oo aan muddo Afar sanno ah aan dhiganaayey.

Xusuusahaasi dhammaantood waxay ku salaysnaayeen maalmo ay nolosha ka buuxeen farxad iyo raynrayn saa’id ahi, oo ah maalmahii aan dhex mushaaxaayey carruurnimadii iyo marxaladda aan xilligaas afka la galey ee dhallinyarannimo. Waxaa maanka caawa ku soo noqnoqanaaya in haddii ay suurtogal tahay maalmahaas ku noqoshadoodu aan degdeg ugu laaban lahaa si aan waxoogaa iskaga soo maydho urugada daashatay garaadkaygii iyo jidhkaygii curdinka ah ee inannimo. Mararka qaar waxaan hiifaa dhex joogga gurigan dusha ka qurxoon ee aanay hoostiisa waxba aniga ii oollin. Haddana waxaan naftayda taabsiiyaa xaqiiqada ah inuu i hurran yahay noloshayda intii Alle iigu talo galey inaan ku dhex qaato khasabna ay tahay inaan la qabsado nolosha tani aanan raallida ka ahayn. Waxaaban ka baqayaa in Cabdiraxmaan-Yare soo tooso inaga oo wali dhex mushaxaaynna maalmahan isoo maray ee aan u milicsanaayey sidii oo ay ii soo noqonayaan. Laakiin tolow maxaa halkan ka danbeeya? Adigu se akhriste ma is weydiinaysaa waxa holaca ka dhex shiday qalbigan kuu warramaaya ee dhex jibaaxey mahadhooyin qalbigayga ku duugan oo sida dharaarta uga dhex muuqda? “Haa” dheh. Ina keen haddaba aad wax ogaatide.

Qoomamadii Nolosha

2

Jaamacaddii ayaan isa soo qoray, wax kasta oo la iiga baahnaana waa aan dhammeeyey. Midda aan daraasaadka Islaamiga ah aan ka dhiganayey waxay ahayd dawli, halka ta kalena ay ahayd mid gaar loo leeyahay. Dhigashada laba Jaamacaddood oo mar keli ah la wadda bilaabayaana ma hawl yara oo waxay u baahan yahiin dedaal dheeri ah oo aan kala go’ lahayn. Waana waxa keliya een niyadda ku hayey wakhtigaas. Dhanka kale waxaan ahaa gashaanti rag badani la dhasheen oo saacaddaha ay guriga joogto aanay hawli ku yareyn oo waxaan gudan jirey dhammaan waajibaadka i saaran ee inannimo. In kasta oo ay hooyo iyo Magool yar oo Iyana hadda ah fasalka lixaad ahi ay markasta ii sheegi jireen inaan iska nasto intaan guriga joogo, si aanu culays faro badani ii korin. Laakiin iima dhadhami jirin hadalkaasi ee masuuliyad ayaan isa saari jiray oo waan qaban jirey intii awooddayda ah.

Waan wadaa labadii Jaamacadood laakiin dhinac ayeynu u janjeedhsan doonnaa inta aynu sheekadan ku guda jirno, waayo waa halkii noloshayda saamaynta ugu badani igaga timid. Waa dhinaca Jaamacadda aan ka dhigto daraasaadka Islaamiga ah. La soco weli inay laydhii qaboobayd ee aan u bogey caawa iguna dhalisay inaan soo dhiraandhirriyo xusuusahaygu ay dhabannadayda ugu dhacayso sidii oo ay i farayso inaan ka warramo oo aan hore ugu sii socdo gunta laabtayda ay waayaha badani jiifaan. Taas oo ay sabab u tahay laab-kac hor-leh marka la barbardhigo xaaladda aan hadda ku suganahay, waxaa khasab ah inaan qalinka iyo warqadda weli isla daba taagnaado oo aanan marnaba kala qaadin si ay u daabacaan xusuusaha aan soohdinta lahayn ee xilligan iska soo daba dhacaaya.

Fasalka aan Jaamacadda ka mid noqday ee Kuuliyadda daraasaadka Islaamiga ah waxaa ku midoobey arday lab iyo dheddigba leh oo aan u arkaayey iney noqon doonaan kuwa aanu geeddiga waxbarasho ee ku siman afarta sanno aanu isku sii fasal ahaan doonno, haddii geeridu na dayso oo duruufaha noloshuna noo saamaxaan inaanu sii wadda joogno. Waxyaabaha ayaantaas igu cusbaa waxaa ka mid ahaa inaan markii iigu horreysey fasal-wadaag noqonno inamo marka laga reebo xilligii aan malcaamad Quraanka dhigan jirey oo sannadahii u horreeyey fasalkayagu isku -jir ahaa. Intii dugsiga hoose/dhexe kala gelin ayaanu dhigan jirnay xilligii dugsiga sarena isku gelin ayaanu ahayn, laakiin waanu kala fasallo duwanayn.

Xaalad kasta oo uu qofku galo qabatin ayuu ku sameeyaa, sidaa awgeed waxaa ii eekayd inaan barto ardaydan igu wadda cusub ee aanu fasal-wadaagta noqonney. Dhammaantoodna waxaanu isku barrannay weji-furnaan iyo walaalnimo dhexdayada taallay illaa maalintii aanu Jaamacadda ka baxnay oo hadda laga joogo sannad iyo badh. Sidaas ayaanu ku dhammayney sannadka qaybtiisii hore (semester one), waxaa la galey tijaabooyinkii lagu soo xidhaayey qaybtaas hore si qaybta sannadka ka hadhey u bilaabanto. Dhinaca kale (Jaamacadda kale) waxaan gelaayey tijaabo kaas la mid ah tanni waxay ii ahayd fursad aan ku ogaan karo inaan isku sii wadi karro labada Jaamacaddood iyo in kale. Nasiib-wanaag waxaan keenay dhibco aan filanaayey labada dhinacba, taas oo ii noqotay yididdiilo aan ku sii wadi karro himilooyinka aan lahaa wakhtigaas.

Waa la soo noqday si loo furo sannadka inta hadhay (semester two) dabadeed markii toddobaadkii labaad la joogo ayaa waxaa fasalkayga ku soo biiray arday cusub. Waa Mooge oo waxa uu ka soo wareegay mid ka mid ah Jaamacaddaha gaarka loo leeyahay. Inkasta oo anan hadda garan karin sababta uu u soo wareegay xilligaas haddana waxa uu noqdey arday firfircoon oo markiiba fasalkii ka dhex muuqday. Waa shakhsi aad mooddo in anney jirinba cid ay isdiidaan dabeecadda uu leeyahay dartii, taas waxaa muujinaysa in markiiba uu si furfuran u dhex galey innamadii kale ee fasalka nala dhiganaayey iyaga oo ay dhammaantood ka wada mahad sheeganaayey dhaqan-wanaaggii uu la yimid fasalka. Intaas waxaa dheeraa in barayaashayadu aad u jeclaayeen oo waxa ay markasta caddeyn jireen inuu ardayda u yahay hage iyo tilmaame wanaagsan oo ku boorinaaya dhinaca wanaagga iyo khayrku ka xigaan. Intaas waxaa ka darnaa in hablaha fasalka aanu wadda dhiganaynnay indhahooda laga akhrisan karaayey damaca Mooge kaga jira. Waayo maba ahayn shakhsi la nici karo ee waxa uu ahaa qof Alle SWT siiyey hibooyin kala duwan oo uu bini’aadanka qalbiyadooda ku hanan karro.

Bal aan dib isugu soo noqdo anigu, Mooge waxa aan u arkaayey walaal cusub oo fasalka ku soo biiray waxa uuna iila mid ahaa ardaydii horr fasalka usii dhigan jirtey marka laga reebo firfircooni badan oo uu kaga suntanaa iyaga. Muddo markaanu isku fasal ahayn ayaa Mooge waxaa galey damac, Soomaaliduna waa tii hore u odhan jirtey “Ragga damac iyo dacar midina kama dhammaadaane” waxaa qalbigiisa si weyn u degtay inan ka mid ah hablaha fasalka ay wada dhigtaan, qofkaasina cid kala may ahayn ee waa aniga, kuma se baraarugsanayn jamashadiisa.

Weli qof lama samaynnin xidhiidh joogto ah, damac igama gelin cid, imana haleelin dareen Jacayl la yidhaahdo oo aan qof u qaadaa laakiin tolow suurtogal ma tahay inuu Mooge yahay qofka aan caawa sida aadka ah uga fekeraayo ee noloshayda oo dhan saamaynta ku yeeshay?
Anigu waxba kama ogayn oo warba kamaan qabin waxa uu Mooge qalbigiisa ku hayo ee ka dhex guuxaayey laakiin bal aan soo minguuriyo sida uu dareenkaasi ku dhashey iyo isaga oo ku qorey mid ka mid ah buuggaagtiisa xusuus-qorka oo aan mar danbe akhriyey waxaana ku qornaa sida tan.

“Waxaan dhawaan ku soo biirey fasal ay ardayda dhigataa yihiin kuwo wanaagsan oo aan midna aanu ka kale ka dhicin. Waxaa se aniga markii u horreysey qalbigayga si rasmi ah u xaddey Mullaaxo oonu fasal wadaag nahay. Ma garan karo oo malahaygu ma tibaaxi krro saacaddahii iigu horreeyay een iyada caashaqo, waxa keliya een ogahay ayaa ah inay tahay qof sida boqoraddaha qasrigeedu yahay qalbigayga oo waxaan jeclaysanaaya aragtideeda iyo la hadalkeedaba. In kasta oo aanan helin wakhti aan hadalkeeda si fiican u dhuuxo waayo Mullaaxo ma ahayn qof gebi ahaanba kor u eegta ragga xishoodka ka batey dartii. Waana sababta u weyn ee ay naftayda u qancisey, marka laga yimaaddo quruxda Raxmaanku qayb waafi ah ka siiyey”.

Intaasi waxay ahayd bilowga boggaga hoere ee buuggiisa xasuus-qorka oo aan inyar idiinka qadhiidhay, bal aynu ku noqonno badweynta xusuusaha ah ee aynu dhex dabbaalanaynnay.

Mooge sidaas uu kor ku xusay waxa uu la’aa fursad uu igula hadlo xitaa in yarna, sababtana isaga ayaa raaciyey. Waxaanu ku sii siqaynnay dhammaadka sannadkii koowaad ee Jaamacadda oo waxaanu diyaar u ahayn gelitaanka Imtixaanka sannadka labaad loogu gudbaayo. Waxay ahayd maalin Axad ah waxaa maantaas xilli hore i keenay Jaamacadda Aabbo oo isoo qaaday intii aanu salaadda Casar tukan. Aabbo casarka suuqa ayuu ku tukan jirey si marka uu sidaas uga baxaba uu shaqada u galo. Maanta qofkii u horreeyey ee fasalka soo xaadiraa aniga ayuu noqday, waxaan markiiba u dhaqaaqay meel lagu tukado oo u gaar ahayd hablaha. Salaaddii casarna halkaas ayaan ku tukadey waxyar ka dib waxaan usoo jihaystey halkii fasalkaygu iga xigay si aan u diyaarsado kursigii iyo miiskii aan maalintaas ku qaadan lahaa duruusta. Soo galey fasalkii, aniga oo masaxanaaya kursigii si aanu ugu wasakhoobin xijaab madow oo aan xidhnaa maalintaas ayaan mar qudha si kedis ah u maqley cod leh “Salaamu calaykum walaal Mullaaxo”.

Waa aann sii jeeday oo ma aan arki karayn qofka magacayga iyo salaanta isagu kay ladhay. Si aan u arko uguna jawaabo qofkan i salaamayey ayaan dib usoo jalleecay mise waa Mooge, markaan arkey ayaa markiiba damiirkaygu i farray inaan qaado bariidada. Dabadeed waxaan u holladey inaan celiyo salaantii.

“Calaykuma salaam walaal Mooge”. Intaas se kuma deynnin hadalkiiye wuu soo rogaal celiyey, “Walaal sideed tahayna?”

“Waan fiican nahay, ee adigu ma roon tahayna?”

“Haa waan wanaagsan nahay Alxamdulillah. Maanta waad soo dheeraysey Mullaaxooy”.

“Haa walaal oo Aabbo ayaa isoo qaaday maanta. Sidaas ayaan xilli hore u imid fasalka.”

Halkaas markuu hadal maraayey ayaa waxaa fasalka soo gashey ardayad kale oonu isku fasal ahayn hadal intaas dhaafsiisanna ma aannu Is weydaarsan. Tartiib tartiib ayey ardaydu u imaneysey fasalka ilaa xiisaddii aanu maalintaas lahayn oo Naxwe ahayd uu barahii dhigi lahaa yimid. Fasalku dharaartaas waxa uu u socday si habsami leh, anigana waxaaba iga dhex guuxaayey sida aanu maanta hadal kooban isu weydaarsannay Mooge oo ah ardayga fasalka loogu qaddarinta iyo ixtiraamka badan yahay. Gebogebo goortii uu ku dhawaa fasalku ayaa waxaa irrida soo istaagay mid ka mid ah shaqaalahii fadhiyey xafiiska kuuliyaddayada, dabadeed waxa uu barahayagii ka dalbadey inuu siiyo wakhti laba daqiiqaddood ah si uu noogu sheego macluumaad uu noo sidey wuxuuna yidhi, “Sidaad la wada socotaan waxaa foodda inagu soo haya Imtixaankii aad sannadka koowaad ku soo xidhi lahaydeen ee waxaa laydinka rabaa inuu qof kastaaba warqaddaas (waa mid uu gacantiisa midig ku laalaadinaayey) ku qoro magaciisa oo afaran iyo tirsiga (Number) telefoonkiisa gacanta”. Dabadeed waxa uu u dhiibey hablaha xagga hore fadhiyey oo aan ka mid ahaa waxa uuuna na faray in marka dhammaan hablahu isku qoraan ay inamadana u gudbiyaan.

Wuu iska baxay inankii noo sheegay macluumaadkaas isaga oo barahayagii uga mahadcelinaaya inuu wakhti siiyey. Wakhti yar ka dib waxaa dhammaadey saacaddahii loogu talo galey in fasalka la joogo waraaqdiina waa laysku wada qorey oo waxaa qaadey horjoogahii fasalka oo xafiiska geeyay. Maalintani waxay Mooge siisey laba fursaddood oo qaali ah, anigu se anan marnaba ka war qabin. Fursaddahaas inaynu ogaanno sow muhiim ma aha? Haa weeye aniga jawaabtaydu. Waayo waxaan dhex dabbaalanayaa badweyn xusuuso ah oo kolba mawjad tii hore ka duwani dhinac iga soo dhirbaaxayso iyada oo ta kale ii gudbinaysa. Aynu dib u milicsanno maalintan bal waxa uu Mooge ka qorey ee aan aniguna ka xasuusto akhrintooda.
“Maanta waxay ahayd maalin iiga duwan maalmahii hore ee aan fasalkayga Jaamacadda joogay. Waxaa nasiibku isu kay raaciyey laba fursaddood oo aanan filanaynnin. Waa ta koowaadde Mullaaxo ayaanu manta waxoogaa tiraab ah wadaagney, ma uu badnayn. Laakiin intaasiba hore ugama heli jirin haddii anney ardayadii aanu isku fasalka ahayn soo gasheenna wax badan waanu si weydaarsan lahayn. Waan se gaabsadey markaan arkey in nala saddexeeyey. Waxa kale oo aan manta hadalkeeda ka dhadhansadey in marka la eegaayo dabaqaddaha nolosha bulsho meel ku wada nool ay iga dabaqad sarrayso waayo waxay ii sheegtay in Aabbaheed soo qaaddey oo keenay Jaamacadda. Halka aniguna aan lug ku immaado oo aanay duruuftu ii saamixin inaan helo lacag aan baska ku raaco. Laakiin tnni maaha wax i dhibaysa oo Alle SWT ayaa bixiya maalka ee dariiqa keliya ee ii furani waa inaan dedaalo oo dhidido si aan u helo waxaan jecelahay.

Waa ta labaade waxay ahayd inaan helay tirsiga telefoonkeeda gacanta oo in badan ku fikiri jirey si aan u helo. Waxaan maanta si fudud uga helay warqad dhex wareegaysay fasalka oo arday kastaaba ku qoraayey macluumad ay u baahnayd Kulliyaddu. Waxay se dhibta ugu weyniba ka joogtaa sidaan ula hadli lahaa! Waxa kale oo aan soo celcelinayaa su’aalo ay ka mid yihiin tolow ma iyadaa tirsigan iska leh? Halkee ayaan uga bilaabaa hadalka? Tolow marka hore qof kale ma iskaga dhigaa? Boqollaal su’aalood baa isku kay dhex haysta mid keliyana anan si sax ah uga warcelin karin.

Waxaan dhex muquurtey badweyn anan garanayn meel ay igu waddo oo uu sabab u yahay dareenka aan Mullaaxo u qaadey. Waxa aan odhan karaa “Waan jecelahay” waxaa se aan la yaabbanahay iney is yeeshaan markii iigu horreysey ee aann wax jeclaado iyo sida aan la iigu ogayn. Waxaan se markasta Alle SWT weydiisanayaa inuu i waafajiyo sidii khayrku ku jiro oo uu ii rumeeyo riyooyinka aan leeyahay. Waa inaan la hadlaa Mullaaxo aniga oo aan markaaba u bandhigaynnin damaca igu keliyeystey ee waa inaan marka hore si walaaltinimo leh ula xidhiidhaa”. Waa qayb ka mid ah xasuusaha uu reebay oo maskaxdaydu soo minguurisey intaan sida fiican u xasuusnaa”.

Mooge intuu sidan ula daalaadhacaayey dareenkan daashadey aniguna waxaan ahaa warmoog aan kaba war haynnin xaaladdiisa iyo waxa ku qarsoon kashiisa. Waayo muhiim iima ay ahayn xilligaas oo waxaaan u arkaayey walaal uu na kulmiyey fasalkani. Waxay ahayd goor salaaddii Cishaa’i markaas uun laga soo baxey oo aan aniguna waxyar joogay guriga, waxaa yeedhay telefoonkaygii oo dul saarnaa sariirtayda dusheeda. Xilligaas uu dhacaayey waxaan joogay daaradda guriga oo waxaan u socday inaan aabbo cashada u diyaariyo ka dib waxaan dib ugu soo noqdey telefoonkaygii dhacaayey waanan qabtey, aniga oo aan garanayn qofka isoo garaacayey. Waxaan rejaynaayey in laygaga horreeyo hadalka laakiin may dhicin oo markii Layla hadli waayey ayaan anigu sameeyey tiraab ahayd “Hello, wa ayo qofka isoo garaacey?”. Waxaa igu soo baxey cod aan igu cusbayn laakiin aan la yaabey sida uu ii soo wacey, waayo ma filaneyn. Dabcan qofkan illa hadlayaa waa Mooge. Aamusnaantiisaas horena waxay caddeynaysaa inuu tijabinaayey inaan aniga ahay qofka uu soo garaacey iyo in kale. Markii aan waydiiyey cidda uu yahay ayaad moodaysey sida qof soo baraarugey oo kale waxaanu ku bilaabey hadalkiisii, “Salaamu calaykum.”

“Calaykuma salaam.”

“Mullaaxo miyaa?”

“Haa, ee waa kuma?”

“Walaal waa Mooge.”

“Mooga aa? Mooge kuma?” Markii aan su’aashan waydiinaayey waan garanaayey inuu yahay wiilkii aanu isku fasalka ahayn ee haddana mooyi waxa ay iga ahayd!

Mooge: “Waa wiilkii aad isku fasalka ahaydeen walaal.”

“Haa, haddaan ku gartey walaal.”

“Mullaaxo sideed tahayna?”

“Waan fiican nahay Alxamdulillah walaal, ee sow adiguna ma wanaagsanid?”

“Walaal waa nimco adduun’e, waxaan reaynayaa in xaafaddana lagu nabad qabo. Malaa maad filaneynnin inaan ku soo garaaco ama waxaad is weydiinaysaa sida aan telefoonkaaga ku helay”.

“Haa kolley oo meeshaba maan soo dhigan Mooge ayaa kula soo hadli.”

“Waan dareensanahay inaad la yaabban tahay, telefoonkaagana waxaan ka qortey warqaddii habeen hore ardaydu isku qoreysay. Markaa waxaan is idhi walaashaa Mullaaxo la xidhiidh oo caawa la hadal”.

“Mahadsanid Mooge, dhibna ma laha inaad halkaas ka heshay telefoonkayga”.

“Mullaaxooy ma igu caawin kartaa buuggaagii Naxwaha ahaa ee daabacnaa haddaad iibsatey si aan hal habeen usoo haysto?”

“Haa, aroortaan kuu keeni haddii Alle idmo.”

“Haye walaal mahadsanid, habeen wanaagsan”.

Intaas ayaannu habeenkaas is weydaarsanney laakiin walaalnimada uu habeenkaas ku afgobaadsanaayey haddii aan ogaan lahaa iney sabab u noqonayso farxad la’aanta aan caawa halkan gondaha is geliyey runtii ma aqbaleen mana soo dhaweeyeen habeenkaas iyo kuwii kale ee ka dambeeyeyba. Waxa aan se ku soo uruurinayaa iney ahayd qaddar iyo qoraal Rabbi oo qornaa. Mooge muddo ku dhow laba toddobaad ayuu ii jilaayey dareenkan walaalnimo anigana naftaydu aadka usoo dhaweysey. Intii aanu Imtixaanka ku jirney markasta waanu wadda hadli jirney waxa ugu badan ee aanu falanqayn jinayna waxuu ahaa inaanu wax iska weydiinno midka aanu beri geli doonno ama kii aanu maanta soo galney oonu iska warraysanno waxii nagu adkaadey.

Mararka qaar anigaa naftayda kaligey xisaabin jirey anigoo is waydiin jirey su’aalo dhawr ah oo ay ka mid yahiin, maxaad horta Mooge isu tihiin ee aad ula hadashaa? Maxay kaaga suurtoobeen wax aanad weligaa falin? Maxaad mararka qaar uguba xiisootaa hadalladiisa? Waa yaab! Waxaan se hadal ku soo uruurin jirey in aanu Mooge ahayn qof shar ii ah ee uu yahay kaliya walaalkay sababta aan sidan iskugu qancinayaana waxay ahayd in anan ogayn waxaa laabtiisa ka haraaciyaaya ee hurda. Mararka qaar waxaan isu arkaayey qof khaldan oo lumisey qiimaheedii haddana waa kan oo waxa dhinac socday dareen i odhanaayey “Wax dhib ah umaad gaysan naftaada waayo xidhiidhinta Mooge kuuma soo jiidayso waxaad ka qoomamayso. Xilligaas inaan sida danbe u fikiraa hadda khalad ayey iila muuqataa oo waxaan naftayda dhagaha kaga jarey canaan aan caawa waxba ii soo kordhinayn. Ma ku noqonnaa xasuusaheennii? Jawaabtaadu iney “Haa” tahay ayaan rejaynayaa.

Imtixaankii ayaa noo dhammaadey, halkaasna sannadkii koowaad ee Jaamacadda ayaa ku gabagaboobay dabadeed waxaanu galney fasax ku siman laba bilood. Fasaxaasi waxa uu ahaa kii ii horseeday nolosha xasuusaha ku dhisan ee aan caawa dhex mushaaxaayo. Waana kuwo aanan waxyeelladoodii illaa hadda ka bogsan oo booggahii ay ka tageen i damqanayaan inkastoon nafta ku dirqiyo in ay bogsato haddana weli igamey hadhin.

Fasaxaas aanu galney waxuu Mooge ku dhiirigaliyey inuu ii soo bandhigo waxa uu dareemaayo ee uu laabta ku qarinaayey muddo hadda se uu isku deyaayo inuu bannaanka soo dhigo. In kasta oo ay wakhti ku qaadatay hadadna waxaan odhan karnaa wax badan oo uu rejaynaayey wuu ku guulaystey. Bal aynu ku wada noqonno qoraalladii ku qornaa buuggiisa uu ku reebi jirey daqiiqad kasta waxa soo marra, maxuu qorey tolow?

“Waxaan wakhti ku lumiyey sidaan kuula soo hadli lahaa Mullaaxooy, hadda waa sidaanu laba kalmadoodna ha noqdaane hadal kuula wadaagi lahaa waanan ku guulaystey. Mar kale sidaan u heli lahaa telefoonkaaga isagana Ilaahay amarkii si fudud baan u hantiyey, haddana waxaa caqabad kale igu noqotay sidaan kuu soo garaaci lahaa anigoo ka fikiraaya halkaan hadalka ka bilaabi lahaa ama waxaan ku odhan lahaa intaas ka dib waxaan is biddey geesinimo oo waan kula soo Hadley aniga oo waddo ka dhiganaaya inaan si walaaltinimo leh kuu xidhiidhiyo laakiin intaas ujeeddadaydu way ka balaadhnayd oo kashayda dareen baa gubaayey aan kuu qabey. Si kasta oo ay ahaataba waad isoo dhawaysey, adiga oo aan ku mooddaayey inaad ogtahay sida qalbigaygu kuugu nugul yahay ee uu naxariis iyo kalgacayl kaaga dalbaayo. Dhibtase wakhtigan xaadirka ah I haysataa waxay tahay sidaan kuugu sheegi lahaa damacayga iyo Jacaylka aan kuu qabo ee gundhiggiisu yahay guri iyo mustaqbal aayo qurxoon leh oo lagu waddo farxo. Su’aalo ayaan nafta iskaga jaray qaarkood yahiin, tolow maxaad Mullaaxo kala kulmi doontaa haddaad u sheegto waxaad ka damacsan tahay? Oo miyey kugu gacan-saydhi doontaa oo halkaas waxaad ku waayi doontaa xidhiidhka walaalnimo ee idiin dhaxeeya hadda? Haddana waxaan nafta ku qanciyaa iney suurtogal tahay inaad igaba aqbasho iguna soo dhawayso weji furan oo kale adigoo miciin iiga noqonaaya dareenka karka wata ee aad mooddo inuu hoos u dhigey garaaca wadnahayga, sidoo kalena yareeyey ku-dhacii aan lahaa ee noloshayda ku waajihi jirey”. Waa qayb ka mid intii maskaxdaydu soo celisay ee sida quruxda badan uu ugu daabacay buuggiisii qabyo-qoraalka ahaa markii iigu danbaysey.

Xusuusahayga waxaa ku dhex jira habeen aan si fiican uwada garanaayo wixii dhacay oo dhan oo aann marnaba iga hallaabin ama igaga dhex qarsoomin habeennadii kale ee badnaa ee noloshayda soo maray ilaa caawa oo aan halkan joogo. Waxay ahayd habeen Isniini soo galeysay oo ay maanta Axad ahayd waxayna ahayd maalmahii u horreyey ee aanu fasaxa ka ahayn Jaamacadda. Waxaa sidii caadiga ahayd illa soo Hadley Mooge wanan qabtey telefoonkaygii, salaam diiran iyo is xaal ogaasho ka dib waxaanu mar qudha galney xaalad tii hore ka duwan oo anigu anan marnaba filanaynnin. Mooge waxa uu si badheedh ah u abbaarey qalbigayga iyo sidii uu ugu miyir doorin lahaa naftayda dareenka isaga laabtiisa gubaaya. Halkii uu ka bilaabey aynu xusno bal oo isla eegno si aynu u dhadhamino nuxurka hadalkiisa iyo ujeeddadii uu lahaaba.

“Mullaaxooy waxaad tahay walaashey waxaan kugu bartey xishood, dhaqan-wanaag iyo dhawrsonaan aad dheertahay hablaha qayrkaa ah. Waxaynu nahay walaalo fasal-wadaag ah oo labadeennuba waxaynu sidannaa weel medhan oo aynu doonaynno in aynu cilmi ka buuxsanno. Muddo waan ku xidhiidhaayey, ma garanaysaa ama ma is weydiisey waxaan hablaha kaleba ula hadli waayey? Ma is weydiisay weli waxa keenay inaan markasta kuu muujiyo sidaan hadalkaaga ugu faraxsanahay een dadka kaaga dhawaysanaayo? Muullaaxooy waxaad tahay qof aan doortay oo waxaan kaala baxey inta kula faca ah. Waxaad ku weyn tahay qalbigayga oo waxaan qasri dheemman ah kaaga dhisay agagaarka wadnahayga ee weli waxaan wataa codsi walaalnimo oo uu wehelinaayo dareen rabitaan oo uu gundhiggiisu yahay mustaqbal fiican. Ii oggolow inaad caawiso u noqoto naftayda kuu oomman si aan ugu dedaalo inaan rumeeyo rejooyinka quruxda badan ee dhisanaayey Aaartii bilood ee u dambeeyey ee aan ku caashaqay”

Waxaa i galey dareen i tusaaya damaca ku jira Mooge waxaana maskaxdayda ku dhex dagaallamaayey boqolaal fikir oo aan mar keliya ooda ka qaaddey aniga oo aan dibnahayga soo marinaynnin ee ay gudahayga isku hirdiyayaan. Waxaan ilbidhiqsiyo gudahooda isku canaantey maxaad usoo dhawaynaysey markii hore? Mashquul badan oo gudeed ka dib waxaan Mooge warsadey su’aasha ah “Codsi noocma ah ayaad wadataa ama aad rabtaa inaan kaa aqbalo walaal?”

“Codsigaygu waxa uu yahay inaad noloshaada ii hibayso aniguna aan ku ilaaliyo oo sidii dhalo quraarad ah dhulka kaaga dhawro. Una noqdo qof nolosha wakhtiga ii hadhey oo dhan agtaada ku qaata. Waxa uu yahay inan samaynon xidhiidh salkiisu yahay walaalnimo. Laakiin qotadiisu tahay tahay wada-jir iyo wada-noolaansho aynu ku dabbaqno nolosheenna danbe”
Amakaag weynaa! Waxaan hoos isu weydiinaayey “Waa kuma qofkan noloshaada kaa dalbanayaa?” Waxaan mar kale ku celiyey “Oo Mooge dhawaan ayaad isoo xidhiidhisay ee goormaad iga dalbanaysaa inaan kuugu deeqo noloshayda?”

“Mullaaxooy noloshu maaha wax adag kumana dhisna qallafsanaan ee waa naxariis iyo isunuglaansho. Muddo ku dhow shan bilood ayaan maalin kasta arkaayey wejigaaga haddii uu degdeg igu jirana kuuma sheegeen xilligan waayaha laabtayda barkan. Khasabna maaha in si fiican la isu yaqaannaa ee noloshu waxay ku dhisan tahay heshiisyo iyo iska raalli ahaansho laba qof u dhaxeeya. Waxaan rejaynayaa inaad aqbasho codsigayga si aad u aragtid qofka rasmiga ah een ahay iyo dareenka ku duugan naftayda ee aad adigu u tahay hoggaamiyaha”

Xilligaas hadalladani iyo kuwo kale oo beerlaxawsi u badani ay dhagahayga si toos ah ugu dhacayeen, ma qiyaasi karto caawa waxa aan dareemaayey xataa ma garan karo jihada uu haystey waxa maskaxdayda ka dhex guuxaayey xilligaas. Waxa aan mar kale u celiyey “I sii wakhti aan kaga fikiro arrinkan aad ii soo bandhigtay oo ku siman illaa wakhtigan caawa kiisa si aan naftayda ula shawro haddii Alle oggolaado”. Warcelintiisu waxay ahayd inuu iga aqbaley codsigaygii.

Habeenkaasi waxuu ahaa mid gebi ahaanba ka duwan noloshaydii hore een soo qaatey, waxaa igu dhacey u qaadan waa! Haddana waxa aan kefed iyo miisaan saarey Mooge illaa maalintii uu fasalkayga ku soo biirey illaa caawa oo uu ii soo bandhigay wax uu uurkiisa ku haystey in muddo ah, marka aan miisaankaas ula taggo waxaa ii soo baxaayey dadnimo wanaagga Mooge iyo sida habeenkaas hadalladiisan saamaynta lehi ii soo gadhaayaan. Waxaan seexday habeenkaas aniga oo la yaabban sida wakhtigu isu guraayo welina aanan go’aan cad oo muuqda u gaadhin. Dhinaca kale Mooge waxa uu raagsanaayey dhammaadka wakhtigii ballanta aan u qabtey iyo waxa afkayga ka soo yeedhi doona oo uu isagu u haystey iney laba mid uun dhici karaan. Ta hore inaan ku hago jidkii guusha uu haybinaayey oo ahaa inuu aniga i hantiyo iyo midka labaad oo ahaa inaan ku gacan saydho oo aan aqbali waayo dareenka wali ku gaaggaxsan laabtiisa.

Waxaa baryey waagii mise waxa ugu horreeya ee aan ka fikirayaa waaba hadalkii xalay oo igaga daran waran laygu soo gany. Go’aan baan gaadhey intaan maalintii ku dhex jirey ee aney weli gaadhin xilligii ballantu ahayd. Kaasi oo ahaa inaan soo taabto gunta dareenka uu Mooge ii sheeganaayo oo aan aqbalo codsigiisii ahaa inaan samaysanno xidhiidh rasmi ah. Aan idiin xado waxa niyadayda sida rasmiga ah uga dhex guuxaayey oo ahaa in aanu laftayda iga madhnayn dareenka Mooge qadaa-dhigaayey. Haddana waan is diidsiinaayey oo may ahayn wax aan naftayda uga bartay, laakiin xaqiiqda ayaa ah inuu ahaa dareen laabtayda joogay oo ah ka aan illaa caawa goobtan la fadhiyo een la baaxaa-degaayo. Wakhtigu waxuu is guraba waxaa la gaadhey xilligii ballantu ahayd, sidii aan filaayey waxaa soo dhacey telefoonkaygii waa Mooge. Waxa uu sugayaana waa go’aanka aan soo gaadhey ee ku qotama codsigiisii hore.

Salaan iyo is-xaal-waraysi ka dib waxaan ugu bushaareeyey sidaan diyaar ugu ahay inaan aqbalo codsigiisii anigoo xujo uga dhigaaya in aanu qofna la wadaagin xidhiidhka naga dhaxeeya. Ma garan karo waxaan ku cabirro farxadda wejigiisa habeenkaas ka muuqatay ee uu afkiisuna turjumaayey. Waxa aad moodaysey in loogu bushaareeyey wixii ugu wanaagsanaa nolosha adduun ee uu nool yahay, waxauu bilaabey siduu iigu mahad-celin lahaa isaga oo muujinaaya sida uu ugu diirsadey go’aankaygii ahaa inaan wada jirno oo yeelanno xidhiidh mustaqbal oo loo aayo.

“Mahadsanid, ma aqaanno waxaan kuugu mahad celiyo waxaan se kuugu abaal gudi doonaa in anan weligay qof kula simin oo aanad agtayda ku dayacmin haddii Alle ila kaa damco. Mullaaxooy caawa waxaad iga fujisay waran wadnahayga ku taagnaa, dhaawacii uu ii gaystayna waxaa dawo u noqday go’aankaaga cad ee aad naftayda ku caawisay. Ma lihi hanti aad igu dooratey oo aad maanta raalli igaga tahay. Waayo waxaan ahay arday kula fasal ah oo aann wax badan ku dheerayn waxan se Aabaab kasta u garaaci doonaa sidaan kuu raalli gelin lahaa isla markaana kuu hanan lahaa.”

Dhammaan hadalladaasi waxay ahaayeen kuwo dareen gooniya ii sameynaayey oo qalbigayda dab kalgacal uga dhex shiday sidii dhinbiil lagu tuurey meel shidaal fadhiyo. Waxaa i galay dareen i faraaya inaan Mooge dhinac istaago oo anan ku dayacin damaca uu leeyahay. Waxaan talo ku soo gooyey habeenkaas inaan waligey dhinaciisa ahaado oo aan qalbigiisa dareensiiyo naxariista iyo kalgacaylka sida dhakhsaha ah u saaqay xiskayga ee uu sababta u yahay Mooge. Waxaan xilliyada qaar is weydiin jirey sababta aan il naxariiseed ugu eego markasta? Haddana waxaan naftayda kula shawri jirey inaan is barbardhigo dareenka maskaxdayda ku cusub iyo xaaladdii degganaanshaha ahayd ee aan ku sugnaa barashadii Mooge ka hor. Isu wada gee oo waxa i jiidanaayey wakhtigaas wax iga itaal iyo awoodba weynaa.

Waxii intaas ka danbeeyay waxaanu ahayn kuwo kalgacaylka koriya oo kaalin galiya si aanu dheef uga helno mustaqbalka iyo aayatiinka dambe ee noloshayada. Waxaan u arkaayey qofka keliya ee nolosha quruxdeedaiI tusay ina iftiimiyey meelo badan oo mugdi igaga jiray. Waxa aan sawiran jirey nolosha qoysnimo sida ay uga badhaadho iyo sarredo badan tahay midda kelinnimo ee aannu wakhtigaas ku jirnay. Waxa uu jacaylkiisu degay dhammaan xubnaha jidhkayga oo waxa uu si mug iyo miisaan leh ugu dhex koray xubinta ugu qaalisan jidhkayga oo ah qalbiga. Waxaaba si kedis ah iigu soo dhacdey hees ay ku luuqayso fannaanadda caanka ah ee Yurub Geenyo oo uu midhaheeda lahaa Cabdillaahi Aadan Cali (Cabbaas) oo ahayd:

Sow maalin kuma baran
Muuqaaga lama dhicin
Hadalkaagu ima marin
Malab layma kaa marin

Sow jacayl igumaad mudin
Naftu sow kumay muddan
Miyirkaaga kama helin
Miyaan meel u kacayaa
Sow madaxa maad degin
Jacayl laygu maanshee
Sida mayeyga igu hoor
Miiraale xoog badan
Igu noqay mahiigaan
Hadba mawjad igu kici

Alla magane kuu go’ay
Inta maalmo ii dhiman
Naftu adiga kuu magan
Kala maarmi maynee
Aan ahaanno laba mida
Ha milgowdo noloshuye
Jacayl guuna maal-geli
Ha laynoo mashxaradee
Caashaq raagey meel-mari

Jacayl laygu maanshee
Sida mayeyga igu hoor
Miiraale xoog badan
Igu noqay mahiigaan
Hadba mawjad igu kici.

Jaamacaddii ayaa lagu noqdey laakiin jawiga dhigashada fasalku waa ka duwanaa kii hore ee aan la soo xaadiri jirney. Maalinba ta ka danbaysa waxaa isa soo taraayey oo aan marba marxalad ka gudbaayey kalgacaylka rasmiga ah ee qalbiyadayada buux dhaafiyey. Caawa oo aan halkan fadhiyo ma qiyaasi karo baaxadda uu lahaa Jacaylka aan u qaadey Mooge. Wakhtigayga kala badhkii waxaan ku qaadan jirey inaan ka fikiro isaga iyo nolosha aan la qaadan karo qofkaan jecelahay haddii aan la midoobo. Xaqiiqaduna waa tan caawa i hortaalla ee anay weli iga maydhmin dabayshii caashaqa aan muddo ku naalloonaayey. Sidoo kale aaney i bogsan dakharrada uu i gaadhsiiyey kalgacaylkii aan u qaadey Mooge ee aan ku guuldarraystey waxaan se weli ahay rejo-ku-nool waayo waxaan ogahay in uu maqan yahay Nasrigii Illahay. Waxuu kalgacaylka noo dhaxeeyey uu sii balaadhaba waxaanu heshiis ku noqonney in aanu dhisanno qoys Islaam ah oo caalamka Islaamka ku soo kordhiya ubad wax u tara diinta iyo dalkoodaba haddii Alle idmo. Waxaa la gaadhey hilaadin ay gebagabo ku dhawaatey Jaamacaddii sidoo kale ay soo dhawaatey inaanu nolosha ku midownaa. Waxa aan tirin jirey maalmaha, usbuucyada iyo bilaha sannadka ku jira anigoo raagsanaayey xilliga aan noqon doono marwo lagu ogyahay Mooge.

Bal aynu ku yara noqonno oo xasuusaha aynu ku sinno waxa uu Mooge is bidaayey si uu reer u dhisto, muddadii ku sinnayd Afarta sanno ee aanu Jaamacadda ku jirney waxuu geed dheer iyo mid gaabanba u korey sidii uu u noqon lahaa mid naftiisa iyo mustaqbalkiisaba ku filnaada oo wax u dhigta sidoo kale waxtar muuqda ku kordhiya qoyska uu ka soo jeedo oo uu isagu u weynaa kana kooban Aabbo, Hooyo iyo laba hablood oo isaga ka yar. Waxa uu noqdey mid Ilaahay amarkii ku guulaystey qorshayaal badan oo nololeed oo uu dhigtey xilligaasna waxauu is bidaayey inuu dhisto reer iskuna filnaan karro. Waxa uu sida oo kale ogyahay in haddii uu wax haysto iyo haddii wax la’aani hayso labadaba uu haysto qof ku garab taagan oo jecel. isaguna ku kalsoon yahay oo uu rabo inuu noloshiisa oo dhan ku aammino.

Dareenka caashaq daranaa, oo kululaa haddana qiimo badanaa marka aad haysato qof kula dareemaaya kalgacaylka buux dhaafiyey qalbiga iyo dhammaan xubnaha kale ee jidhkaaga qofkaas oo diyaar u ah inuu kula naas nuujiyo. Ma aha mid aan buuggaag kaga boggan karro hadaan qalin iyo warqad is dul saarro mana sheegi karro waxaan ku masaallo jacaylka aan u qaadey Mooge ee sii fidaayey marba marka ka danbaysey waxaa se muhiimadda noloshayda ugu weyni ahayd inaan isaga ku ag noolaado, saxan wax ku wadda cuno noqdana carruurtayda Aabbahood waayo waxaan dareensanaa oo naftaydu ka dhargsanayd inaan agtiisa ka heli doono naxariis, kalgacayl iyo quruxda nolosha adduun, naruuro iyo negaanshana agtiisa ka dheefi doono aan ku noolaado noloshayda inta hadhay oo dhan.

***

Waxay ahayd habeen Jimce ah sida caadiga ah Aabbo waxuu guriga yimaaddaa marka uu salaadda cishaa’I soo tukado si uu wakhti noola qaato isaguna uga raysto daalkii maanta ee shaqada. Waxaan u diyaariyey cashadiii dabadeed waxaan uga yeedhay qolkiisa anigoo ku wargelinaaya iney cashadii diyaar u tahay. Inyar ka dib wuu soo kacay waxaanu u jihaystey dhinaca uu ka xigey qolka aan cashada ugu diyaariyey, waxuu bilaabay cunitaankii cashada. Waxaa miiska u saarnaa telefoonkiisa gacanta oo uu Quraan ka dhegaysanaayey. Waxaa daqiiqado yar ka dib soo dhacey telefoonkiisiii kor ayuu usoo qaadey ka dibna wuu qabtey. In muddo ah ayey is waraysanayeen qofkii soo wacey hadalkana isku celcelinaayeen waxaan se u fahmay qof ay si fiican isu waraysanayaan isna garanayaan. Laakiin ma ogayn in soo dhicitaanka telefoonkaa aabbo habeenkaas uu saamaynta intan le’eg keeni karro, waxyeelladii isoo gaadhey dhammaanteed waxaa bar bilow u ahaa telefoonkaas soo dhacay habeenkaas.

Aabbo cabbaar goortii uu ku hadlaayey telefoonkiisa ayuu dhigey ka dibna iska sii watey cashadii. Waxa uu ka soo baxey qolkii uu ku cashanaayey waxa uuna yimid qolkii fadhiga oo ah golaha keliya ee aan isku waraysanno habeenkan oo kale si qof kastaba looga waraysto usbuucii dhammaaday waxa uu ku idlaadey iyo waxyaabaha uu noloshiisa ku soo kordhiyey. Waa shir habeen kasta oo Jimce ah la iskugu yimaado oo aanu dhammaantayo ka qayb galno ilaa Magoolyar oo xaafadda u yarayd. Habeenkaas waxaa hadalkii u horreyey qaatay Aabbo si uu noola socodsiiyo war mardhawayd ku soo biirey waxaanu yidhi:

“Goor dhawayd waxaa ila soo hadley Cali oo waxa uu ii sheegay in uu inankiisii Muuse iman doono waddanka. Inagana waxaa la inooga baahan yahay inaynu soo dhawaynno oo caawinno inta uu halkan joogo. Inalama degaayo oo waxaan usoo kiraynayaa guri uu dego isagaana taas jecel oo igu wargeliyey. Laakiin waxaa dhammaanteen la inooga fadhiyaa inaynu celinno abaalkii uu aniga Cali ii galey”. Cali waa Aabbo inaadeerkii ruma oo deggen magaalada Isu-tagga Imaaraadka Carabta ee Dubai. Muuse-na waa inankiisii curad oo aanu Ilmaadeer nahay. Aabbo xilliyada qaar waxuu tegi jirey Dubai isagoo arrimo ganacsi ku guda jira. Xilliyadaas ayuu ku degi jirey guriga adeero Cali oo si fiican loogu soo dhaweyn jirey.

Soo dhawaynta Muuse waxay ku muddaysneyd maalin Sabti ah. Aabbo ayaana diyaar u ahaa si uu uga soo qaaddo garoonka diyaaraddaha caalamiga ah ee Cigaal, Hargaysa (Egal international airport). Waxaa la gaadhey xilligii ballantu ahay ee uu iman lahaa laga hor tag lana soo qaad. Maalintaas waxa uu guriga yimid aniga oo maqan si uu hooyo usoo bariidiyo, waxa uu u sheegay inuu soo nasan doono oo uu fiidka marka la gaadho ee aannu dhammaantayo isu nimaadno uu noo iman doono si uu reerka si fiican ugu barto. Waa yimi goor salaaddii Cishaa’i laga soo baxey uu reerku dhammaantood isu yimi waxaa si diiran usoo dhaweeyey Hooyo iyo Aabbo waxaa markiiba laysku soo shubey dhankii qolka fadhigu ka xigey, aniga iyo Magoolna waxaanu soo diyaarinayney cabitaankii kagu soo dhaweyn lahaa Muuse. Inyar ka dib waxaanu soo galney qolkii anaga oo gacmaha ku sidna bileedhada waaweyn ee lagu qaaddo Sharaabka oo ay dusha ka saran yahiin caagado iyo quraarado uu ku moorsan yahay cabitaan, bileedho yaryar oo cunto fududi ku jirto iyo sufurradii lagu cabbi lahaa sharaabka. Dabadeed waanu dhigney oo u qaybinney dhammaantood. Intaas ka dib aabbo ayaa galey inuu iskaayo baro annaga iyo inaadeerkay Muuse.

“Muusoow Mullaaxo iyo Magool waa labadayda hablood ee tarraxa afartan inan ee ku hor fadhiya”. Waxa uu Muuse noo xigsiiyey “Barasho wacan hablahayagii, doorkii u danbeeyey eenu waddanka nimi aniga iyo aabbo Mullaaxo aad ayey u yarayd oo dugsiga dhexe ayey ku jirtey haddana iney Jaamacaddii dhammaynayso ayaan ku war helay. Halka Magoolna ay jirtey sannad ama wax uga dhinnaayeen. Haddana way waaweynaadeen maansha Allah.”

Hooyo ayaa jawaabtey oo tidhi, “Haa Hooyo Muusoow way waaweynaadeen oo gashaantimo isleeg ayey noqdeen adiguna in badan oo toban sanno ku dhow ayaad waddanka ka maqnayd oo isbadelkaad arkaysaa wakhtigaas ayuu dhashey” Muuse markale tiraabey oo yidhi; “Waa run oo in badan ayaan maqnaa iyaga oo kaliya maahee dhammaan carruurtu waa wada koreen oo kaalin galeen. Adiga iyo adeero ayaa sabab u ah oo ku dedaaley Alle ka sokow ee Eebbe SWT ha idiinku daro miisaanka xasanaadka sida wacan ee aadd ugu koriseen tarbiyadda wanaagsan iyo dhaqanka qurxoon.” Habeenkaas halkaas ayaa lagu wada qaatey cawaysin barkhadeed oo is barasho cusub iyo isxaal-waraysi isugu jira. Waxa uu uu aabbo u sheegaayey inuu waddanka u yimid hawlo shaqo iyo hawl kale oo isaga gaar u ah oo uu ku tibaaxey inuu u soo guur doontay dalka. Muddo dheer ka dib waxa dhammaadey wakhtigii cawaysinka loogu tall galay. Muusena waxaa loo gelbiyey hoygii uu magaalada Hargeysa ka deggenaa ee uu ku soo degay si uu waddanka wakhti ugu qaato.

Iney lumaan dhammaan rejooyinkaan lahaa habeenkan baa u horreysey illaa caawana waan tebayaa waxyaabo badan oo iga maqan iyo galdaloollooyin badan oo ka bannaan daaqado noloshayda ka mid ah. Waxaan se ku qanacsanahay dhibcaha iyo derejooyinka uu Alle SWT i siiyey waayo waxay wax kastaaba ku dhacaan qoraal iyo qaddar Rabbi. Muuse habeenkaas waxa uu la hoydey dareen damaacinnimo muujinaaya isla markaana faraaya inuu aniga iga helay iguna fuliyo mid ka mid ah ujeeddooyinkii uu magaalada u yimid oo ahayd inuu guursado. Waxaa aragtidii koowaadba ku abuurmey caashaq iyo xiiso meel uu ka yimid aan la garanayn oo cir-ka-soo-dhac ku noqdey anigu se waxba kama ogayn damaacinnimada hafisey Muuse ee igu indho-tirtay aniga.

Waxaabad mooddaa inuu isku qoomamaynaayo inuu markii hore diiday inuu nala dego, oo waxa uu aad u jecel yahay markan sidii uu guriga uga muuqan lahaa wakhti kasta si uu aniga ii arko. Laakiin waxay noqotey wax uu ku dhici waayey oo aabbo ayuu hore uga diidey codsigiisii ahaa inuu marti noo ahaado inta uu waddanka joogo. Waxaa se xadkeedii ka badatey booqasahadii oo uu Muuse noogu iman jirey mar kasta oo aanu hawl haynnin. Dabadeed waxa uu tagi jirey wakhti danbe. Mararka qaar waxuu tijaabin jirey inuu hadal bariido dhaafsiisan ila wadaago kama se oggolaan jiirin inta badan. Waayo waxaan ka baqaayey inuu noloshayda saamayn ku yeesho oo uu carqaladda ugu weyn noqdo.

Waxaa xilligaas soo dhawaa qalin-jabinta Jaamacadahaygii oo waxaa soo horreysey midda aanu Mooge ka wada bixi doonno oo ahayd kuuliyadda daraasaadka Islaamiga ah. Waxaa markasta ballanku ahaa in Jaamacadda laga shaqaaleysiiyo ardayga kuuliyadda u sarreeya oo inta si buuxda Imtixaan looga qaado uu ka mid noqdo barayaasha ka hawl gala Jaamacadda. Mooge ayaa dedaal faro badan ku bixin jirey sidii uu u noqon lahaa qofkaas. Alle amarkii wuu ku guuleystey rejadiisii ahayd inuu qofkaas noqdo oo taasina waxay noqotey shaqo kale oo hor leh oo u saamaxdey inuu dhaqaalahiisu sii kordho isku filnaanshana gaadho. Waxa aanu dhammayney Jaamacaddii anaga oo rayrayn iyo wada-jir dareemaynna isla markaana is tusney in aanu xaqiijinnay qayb ka mid ah riyooyinkii aanu adduunka guudkiisa lahayn. Waxaanu se carqalad xilligaas u arkayney Muuse oo doonaayey inuu dhinaca kaga soo biiro nolol aanu qorshaynayney ku dhawaad afar gu’ oo xidhiidh ah taas oo aanu uga dan lahayn midowga noloshayada.

Tallaabo kasta oo uu Muuse qaado waxaan si degdeg ah ula socodsiin jirey Mooge oo ah qofka aan rabo inaan noloshayda dhammaanteed la wadaago oo ku aammino. Laakiin isaga waxay u ahayd niyad-jab iyo dhib kale oo la soo deristey noloshiisii caadiga ahayd, anigana xabad laygu dhuftay way igaga darnaayeen aragtida iyo la hadalka Muuse. Waayo waxaan u arkaayey caqabadda ugu weyn ee rabitaankayga hortaagan waanan dhibsan jirey runtii. Damacii Muuse maalinba mida ka danbaysa wuu sii kordhaayey oo xadhkaha ayuu sii goosanaayey illaa markii danbe uu u soo babac dhigey waalidkey markuu waayey fursad keli ah oo uu igaga dhaadhicin karo ujeeddadiisu waxa ay tahay. Muddadii uu ku sugnaa magaalada waxaa laga joogaa bil iyo saa’id waxaana qalbigiisa ku tarmaayey xiiso uu wehelinaayaayey rabitaan tusay noloshayda iyo sidii uu ku heli lahaa.

Aniga iyo Mooge maalmahani waxay ahayeen ayaamihii u adkaa ee na soo mara intaanu wada soconey, wakhtigii aanu ku heshiiney inuu reerkayaga u yimaadana waxaa ka hadhsanayd muddo lix bilood ah. Laakiin ifafaalaha ka soo muuqda noloshayadu ilama qurux badnayn oo cabsi ayaa i hadhaysey dhammaantey. Waxay ahayd habeen Khamiisi soo gelaysey waa ka duwanaa habeenkani kuwii horee een qoyskayga ku aqaanney. Waxaa laysu soo wada hoydey fiid waxaa haddana inyar ka dib guriga ka hor guuxay gaadhi aan Muuse ku aqaanney oo uu watey, waaba isagii oo ka soo degay. Waxaa isla markiiba albaabka ka furey aabbo oo daaradda guriga dhex taagnaa una muuqdey inuu isaga sugaayey isla markaana ogaa imaanshihiisa. Intaas ka dib waxaa toos loo abaarray dhinacii uu ka xigey qolkii shirarka reerku ku qabsan jireen. Waxaan sida dharaarta u ogaa in aniga la iga arrinsanaayo oo noloshayda faro-gelin lagu hayo isla markaana la igu khasbaayo qof anan raalli ka ahayn. Laakiin tolow haddii ay ogaan lahaayeen qalbigayga waxa ku jirra suurtogal ma ahaan lahayd iney ii aqbalaan rabitaankayga?

Waxaa werwerka inta ugu badan ila qaybsan jirtey walaashey Magool yar oo ogayd sida anan Muuse raallida uga ahayn una jecelahay oo heshiis nooga dhaxeeyo Mooge. Muddo saacad ku dhow ayey ku jireen qolka waxa ugu weyn ee ay habeenkaas ka wada hadlaayeenna waxuu ahaa in uu usoo bandhigay iney isiiyaan aniga oo aan nolosha la wadaago Muuse oo ku afgobaadsanaayey inuu yahay Inaadeerkay noloshaydana ilaalin doono. Waxa ay dhammaantood heshiis ku noqdeen sidaan isaga oori ugu noqon lahaa. Iyagu se war kama hayaan iney mustaqbalkayga iyo quruxda noloshaydaba god ku rideen oo ay lumiyeen deggenaanshahaygii. Waxaa lagu kala tegay oo la isla qaatey in waalidkaygu igala hadlaan arrinka guurka ee uu Muuse u soo bandhigay anigana igu qanciyaan, wuu tagey Muuse anigana waa la ii yeedhay. Aabbo ayaana bilaabey hadalkii isagoo maslaxaad ku furaya tiraabtiisa:

“Aabbo Mullaaxooy waanu kugu soo tabacney oo ku soo kaalin gelinney anaga ayaa iska leh Ilaahay ka sokow quruxda kaa muuqata maanta. Qiimaha iyo akhlaaqda aad leedahay ee Raxmaanku kugu mannaystey, cilmi diineed iyo mid maaddi ah oo kugu filanba waad leedahay waana dedaal aad bixisey oo Alle SWT kuu fududeeyey anaguna kugu garab istaagney. Aabbo waxaan maanta kuu wadnaa qaybtii labaad ee noloshaada si aad u dhammays tiranto. Waxaa na kaa waydiistey inaadeerkaa Muuse oo sidaad ogayd waddanka u yimid inuu guursaddo. Waana wax lagu farxo inuu adiga ku doortay oo uu rabo inaad xaas u noqoto oo aad nolosha wadaagtaan. Aabbo waxaad ku noolaan doontaa nolol aannu raalli kaaga nahay, adiguna aad ku istareexdo ee adiga ayaanu kaa sugaynaa oggolaanshaha aad nagaga aqbali doontid arrinkaas noloshaada khuseeya”

Aabbahay haddii uu ogyahay inaan qalbiga ka ilmaynaayo oo aan ku jiro xaaladdii ugu xumayd noloshayda imuu yidhaahdeen hadallada qaarkood iimana quudheen niyad -ab ee xataa waxuu joojin lahaa dadka kale waxa iiga imaanaaya ee dhawacaaya naftaydan qunbacashadu wehelka u noqotey daqiiqaddahaas. Hadalladii ay habeenkaas afarta hareeroodba igala fadhiisteen ma qiyaasi kartid saamaynta ay igu lahaayeen, waxay u dhignaayeen anigoo waran wadnaha garkiisa laygu gooyey oo aan ku noolahay nolol geeridu dhaanto. Dhammaantood way hadlayeen laakiin aniga waxaa maskaxdayda ku legdamaayey dareenno naxariistii iyo kalgacalkiiba ay ka guureen oo aad mooddo inuu qalbigii i engagey. Waxa aan u arkaayey iney cadow igu yihiin dhammaantood. Waalidkay umay baran inaan hadal ku soo celiyo oo muran ka keeno rabitaankooda sidaas si la mid ah kamaan sugayn wax i niyad-jabiya iney ku dhaqaaqayaan. Laakiin sidan waxaabey u haystaan inuu yahay go’aankii ugu quruxda badnaa ee ay noloshayda ka gaadheen.

Waxaan u sheegay iney isiiyaan wakhti aan kaga fikiro arrinkan oo ah mid noloshayda inta ka hadhey oo dhan saameyn ku yeelan doona.

“Haye Aabbo si fiican uga fikir anaguna waxaanu isla qaadanney inaad guurkaas ogolaato waayo noloshaada ayuu qurxinayaa.” Goobtii aan fadhiyey ayaan ka kacey anigoo cagaha jiidaaya oo ku sugan xaalad nololeed middii ugu adkeyd ee isoo marta noloshayda. Waana ta aan ilaa imika farxaddii iiga guurtay eenan u ahayd qof nolosha ay ku nooshahay ku deggan oo raalli ku ah. Markii aan goobtii ka kacey waxaa si kedis ah maankaygu usoo celiyey maanso uu halabuurkeeda lahaa Abwaan Siciid Maxamuud Gahayr oo odhanaysey:

Wuxuu guurku aayiyo
Udug iyo man yeeshaa
Ayaankaaga goortaad
Uurkaagu kuu rabo
Ifka qoys u noqoteed
Ashqaraarto guushee
Markii aragtidaaydiyo
Aashii naftaydaba
Lagu tuuray iilkee
Amar waalid dookhii
La igaga af-duubaan
Urugiyo ladh iyo ciil
Umalkii la tiicee
Wax aroosku libin iyo
Anfac toosan leeyahay
Oggolaansho goortay
Dadku oori iyo say
Ku noqdaan af-garadkee
Amar waalid oo daran
Aqbalkiisa mooyee
Ayaan qudha ma ledin farax
Istareexna kuma gelin
Aqalkaan ku noolee
Haddii ulashadaydii
Oodda caawa loo rogey
Eedaadka waaqay
Ka dhex ooyi maayee
Ubaxii Jacaylkeen
Ka abqaalay khayrkiyo
Irridaha samaantiyo
Mar uun albaabkii
Awdnaa la furayaa
Inta ay arwaaxdiyo
Ajashaydu xay yiin
Sidii aan addoon ahay
Arjunnaanta ciilka leh
Ku abaadi maayee
Ufadiyo kol uun bay Naqu ii onkodayaan
Waxuu oonku ba’ayaa
Illimaha xareeddaa
Xor markaan u aadee
Mar uun buu Ilays iyo
Iftiin daarmi doonaa
Aayar quusan maayee
Ula-jeeddaduna
Amin way hirgelaysaa
Ololaha dhawaan baan
Ididiiladaan rabo
U itaali doonaa
Haddii uurku-taaliyo
Utun guudka lay sudhay
Imtixaanku waa daw
Maalmaha adduunkee
Abshir iyo riyaaqbaa
Xigi eelkan saakee
Waa inaan adkaystaa.

Wakhtigii lay siiyey waxaan uga faa’iidaystey inaan Mooge wax kasta la socodsiiyo oo u sheego. Waan la hadley habeenkaas aniga oo ilmadu dhabannadayda ka da’ayso waxaanan u sheegay halka xaalku maraayo iyo sida weerarka loogu yahay noloshaan ku heshiinnay. aalintan adag bal waxa uu Mooge ka qoray. Aan idinla yara wadaago’e:

“Noloshaydu waxay u socotey sidaan u qorsheeyey Allena wuu igu garab galey. Laakiin waxaa caawa i dumey garabkii noloshayda ugu qaalisanaa. Waxaa burburay qorshe aan dhisaayey ku dhawaad afar sanno. Waxaa duullimaad lagu yahay noloshii aanu wada qorshaysanney aniga iyo Mullaaxo. Dareenka qalbigayga hadheeyey waa mid i gubaaya oo dab iyo holac igu noqdey. Waa mid aan waayey waxaan ku tusaaleeyo waayo waxaa suurtogal ah in qofkaan noloshayda u doortey iney noqoto xaas nin kale oo waalidkeed ku qasbeen. Waxaan se ku qanacsanahay qaddarka Rabbi oo sidan noqdey meel loo dhaafaana aney jirin.”

Markaan Mooge u sheegay arrinku halkuu maraayo waxuu ila socodsiiyey oo aanu isla qaadanney inaan waalidkey ka dalbado iney iga joojiyaan guurkan anan raallida ka ahayn. Noloshaydana ay ii daayaan si aan anigu u qaabeeyo mid aan ku niyad samahay. Waxaa la gaadhey xilligii aan ku war elin lahaa una sheegi lahaa go’aankayga waxaan habeenkaas aabbo u sheegay sida anan raallida uga ahayn in Muuse la i siiyo, aniga oo codsanaaya in aniga la ii daayo maaraynta noloshayda, si cidda aan u arko iney i dhaqi karto ugu hibeeyo oo ula wadaago nolol aan ku faraxsanahay. Waxaan sidoo kale u mariyey tix kooban oo maanso ah oo uu hal-abuuray Abwaan Siciid Maxamuud Gahayr waxayna odhanaysey sidan soo socota.

Xushmaddaadu waa faral
Iyo weedh Xakiim faray
Xiisiyo jacayl baa
Xaas lagu ahaadaa
Siduu xididku geedaha
U xareed waraabshay
Xubbigiyo galgacakuna
Qoyska ugu xus mudanyiin
Xaajadu cakirantee
Geesi aanan soo xulan
Ifka kuma xasilayoo
Xabbadkayga kaan hanan
Xilo uma ahaan karo
Anigoon xaq diidayn
Aabbow xorriyaddiyo
Xuquuqdaydu yay lumin
Xurmayn baan ku saaraye
Xarafkayga ii yeel
Waxaad tahay xilqaadkii
Samo igu xannaanshee
Inagoon xabaal gelin
Xagna kaama tegayoo
Waxaad tahay xilqaadkiyo
Xayndaabka noloshoo
Xangullaaha garaadkaad
Xasuus weyn ku leedahay
Xayskaan filaayiyo
Rejadayda xaalee
Xiddigaygu yuu dhicin
Ii xeeri taan rabo
Axdigaan xafidayana
Xoorkiisa ila dhawr
Anigoon xaq diidayn
Aabbow xorriyaddiyo
Xuquuqdaydu yey lumin
Xurmayn baan ku saaraye Xarafkayga ii yeel
Xubin hadalku yuu noqon
Xujo aan la mari karin Xakamaha i dhibayiyo
Xayiraadda iga daa
Wadnihii xawilan iyo
Xero uu caashaq dego
Xagal kale ma eegaan
Xalku dookha weeyaan
Xaawalay la duudsiyo
Xadiiskeennu muu farin
Xilliyadu qadhaadhaa
Sidii uu xanuun jiro
Xisku wuu werwerayaa
Xalaytoole maan gamin
Anigoon xaq diidayn
Aabbow xorriyaddiyo
Xuquuqdaydu yay lumen
Xurmayn baan ku saaraye
Xarafkayga ii yeel

Intaan hadlaayey si qoto dheer ayaa la ii dhagaysanayey waxaana i gashey yididiilo ah “Malaha waaba lagaa oggolaan codsiga aad wadato”. Laakiin malahaygii ma rumoobin oo xataa waxyarna hadalladaydii may beddelin qoyska aan ka soo jeeday waxaana la ila soo hor istaagey diidmo qayaxan oo odhanaysa “Muuse waxuu noqon doonaa qofka aad nolosha la wadaagi doonto. Mar danbana yey iman wax aan lagaa aqbaleyn oo ah inaad ka keento muran hadalladayada.”

Talo ayaa igu caddaatay waxaanan arkey inaan ugu danbayn guuldarraystey oo aan waayi doono qofkaan anigu doortay la iina afduubi doono shakhsi kale oo anan raalli ka ahayn. Habeenkaas oo kale noloshayda ima soo marin imana soo mari doono ayaan filayaa. Waxaa waagu ii baryey aniga oo ku taagan indhahii xaley oo aan laba indhood isu keenin. Ilmaduna gabi ahaanba beddeshay dhabannadayda sidii ay korkooda u yaacaysey. Waxaan wax kasta u sheegay Mooge oo ahaa qofka dareenka aan habeenkaas la meehanaabaayey war ka hayey, isaguna mid la mid ah ayuu la gaaf wareegaayey oo waxa uu ku noqon kari waayey gurigii illaa markii danbe baadidoon lagu soo helay sidii ilmo yar oo markaas uun socodka xejiyey kana lumay gurigoodii.

Waan is beddellay laba cisho gudahood oo waxaan u muuqdey qof laga qaadey xorriyaddii oo jeel ku jirta, ugu danbayn waxuu Mooge igu qanciyey in ay tani tahay qaddar iyo qoraal Rabbi isla markaana dhinac loo dhaafaa annay jirin illaa inaad maqasho waalidkaagu waxay kula jecel yahiin mooyaane. Isaga oo ii caqli-celinaaya waxaa hadalladiisii ka mid ahaa “Mullaaxooy inagu waxaynu lahayn qorshayaal aynu u dajisannay nolosheenna. Laakiin fulinta keenna waxaa ka weyn in Alle SWT fulo kiisu. Waayo waa qoraal aan jihana looga dhaqaaqi karin, inaynu is wayno oo aad xaas nin kale noqotaa waa qaddarka Raxmaankii inna uumay, sababna waxaa u ah waalidkeen. Laakiin iyagu waxay u haystaan in ay tani tahay mid adiga kuu fiican oo marnaba ma jecla xumaanteenna, ee yeel waxa lagu soo jeediyey oo qaaddo go’aannada waalidkaa guursana qofka ay kula jeclaadeen. Aniguna waxaa adag sida aan qof danbe ula wadaagi doono xidhiidh jacayl maadaama oo aan kii horeba ku fashilmey. Waxaana suurtogal ah in aynu gadaal ka midowno oo noqonno qoys ka mid ah qoysaska Islaamka ah ee caalamka ku nool. Waxaan ugu danbeyn kuu rejaynayaa inaad ku noolaato nolol qurux badan oo aanad weligaa murugoonnin dhibna dareemin.”

Hadalladani waxay igu ahaayeen abid kuwii ugu kululaa ee qalbigayga dhalaaliyey dhidid meel uu ka yimid anan garanaynna ayaa qooyey dhammaan jidhkayga. Waa weedho aan ka maqlo qof i jecel haddana ii hibaynaaya qof aanan rabin. Laakiin xalka keliya ee yaalley ayaa ahaa kaas oo meel loo dhafaa anney jirin. Waxaa jujuub la igaga dhigey guur aanan diyaar u ahayn iyo qof anan ag-jooggiisa ku faraxsanayn waayo ma soo dooran ee waa le ii dooray. Taas ayaana ahayd dhibta jirtey illaa caawana uurkayga gubaysa oo aanan habeen ka seexan. Sidii ayaa la igu siiyey Muuse una noqonney reer dhisan oo wada qaata maalmaha nolosha. Laakiin anigu aan mar kasta ahaa qof xusuus ku nool oo markasta maskaxdeedu dib usoo celiso waxyaabahii iyo maalmahii quruxda badnaa ee isoo maray. Waxaan ku noolahay guurkayga ka dib gurigan aan caawa dhex fadhiyo een ku kala horaayey xusuusaha dhex jibaaxaayey maankayga ee aan idiinka warramay. Mana aqaanno waxa maalmaha soo socda dhici kara ee aynu sii wada soconno haddii Raxmaanku iidiin oggolaado.

***

Caawa oo aan halkan fadhiyo laba sanno ayaa laga joogaa wakhtigii aanu is guursanney Muue. Si kasta oo noloshayadu tahay haddana waxaa meesha aan jirin oo ka maqan salkii hoose ee reer ku dhismi lahaa, isla markaana udubbada loogu taagi lahaa. Waana iska raalli ahaanshaha iyo jacaylka rasmiga ah ee laba qof oo nolosha ku midoobay u dhaxayn lahaa, si ay u iftiinto nolosha ay wada qadanayaan ee qoysnimo, ubadka ay soo sarayaanna ay u noqdaan kuwo la intifaacsado.

Cabdiraxmaan Muuse waa wiilkayga curad haddana waxuu jiraa ku dhawaad sannad waana qofka kaliya ee wajigiisu I farxad galiyo dunida dadka ku nool oo dhan waayo waan jecelahay inta Hooyo ilmaheeda jeceshahay ee u nugushahay, sababta aan dadka hareerahayga ah oo ay kow ka yahiin waalidkaygu uga qariyo waayaha ku jira laabtayduna waxaan jecelahay in ay aniga kaliya igu koobnaadaan oo aan dambarsado dhib iyo dheef wixii iga soo gaadhaba maadaama oo aney jirin cid ii garaabaysa oo aann u sheegto duruufaha nololeed ee aan ku suganahay.

3

Wakhtigii aanu aqal galney aniga iyo Muuse waxa uu sii joogay waddanka ku dhawaad lix bilood isaga oo maamulaayey mashaariic kala duwan oo ay usoo dirtay shirkad ku taalla Dubai oo uu ka shaqeeyo. Muddadaas waa aannu wada noolahay haddana iskuma aannaan faraxsanayn. Sababtuna dhankayga ayey ahayd, waayo waxa uu ahaa qof la igu khasbey oo aanan anigu marnaba u soo doorin noloshayda. Waxa u damcey inuu noqdo oo uu tago waddankii uu ka yimid aniga oo xaamilo ah, waxaanan u sheegay in aanay xaaladdaydu sidii hore ahayn oo uu ila sii joogo ugu yaraan inta uu Alle SWT ikala nabad keenaayo. Dabadeed si adag ayuu uga soo hor jeedsadey codsigaygii isaga oo sabab uga dhigey iney hawshiisu ka kala daadanayso oo ay suurtogalba tahay in laga eryo shaqada. Laakiin waxaan ogaa in aanu ahayn qof laga eryi karo shaqada uu shirkadda u hayo darteed, awoodna uu u leeyahay inuu muddo kooban fasax qaato si uu iila qaybsado xaaladda aan ku jiro. Waxa uu se u muuqdey qof aan idanaynaynnin. Markii uu sidaas igaga haajirey waxaa igu sii kordhey nacaybkii aan u qabe. Waxaanan Ilaahay ka baryi jirey in aanu dib iigu soo noqon oo uu sidaas igaga maqnaado welina sidii ayuu ku maqan yahay, aniguna aan u ahay marwo mudanaheedii ka maqan yahay oo xaasnimo lagu og yahay.

Markii uu tegay waxaa waalidkeygu igula taliyeen inaan iyaga usoo wareego mar haddii uu maqan yahay Muuse, laakiin si adag ayaan arrinkaas uga soo horjeedsadey aniga oo u caddeynaaya iney cidladaasi tahay halkii ay iyagu i dhigeen, ee ay iigu talo galeen waxana u sheegay inaan gurigayga joogi doono ilaa inta uu Muuse ka soo laabanaayo ama aanu ku kala haajiraynno. Waxaa muddo yar ka dib ii dhashey Cabdiraxmaan-yare gurigiina wehel ayuu yeeshay marka laga yimaaddo inanta ila joogta ee shaqaalaha ah. Wakhtigaas sannadka ku dhow ee uu inankaygu jirey iyo in ka horraysayba indho iyo baal ma saarin Muuse ima soo xidhiidhiyo lamana hadlo anigu oo iskumaba mashquuliyo. Guriga aanu ku jirno isaga ayaa hanti u lahaa biilka aanu xaq ugu leenahayna waanu ka heli jirney oo bishu markay dhammaato ayaa la ii yeedhi jirey si aan u qaato waxii uu noogu talo galey. Laakiin hadda saddexdii bilood ee u dambaysey waa goostey gebi ahaanba xidhiidhkii lagu yaqaanney nin xaas iyo carruur leh waana waxaan filaayey iyo waliba baryo aan Illahay ka baryi jiray in aanu ninkaas dib isu kaaya tusin.

Dhanka kale waalidkey way ogyahiin waxa uu sameeyey Muuse waxaanney aad isagu qoomammeeyaan iney igu khasbeen qof anan raalli ka ahayn oo ay noloshayda meel kaga dhaceen, iyaga ayaa na og aniga iyo Cabdiraxmaanba oo nagu biiliya hantidan aanu ku jirno. Hadda waxa keliya ee ii banaan ayaa ah inaan aabbo kala hadlo sidii uu ninkaas iiga sii daen lahaa, isagana runta ugu sheegi lahaa maadaama oo aanu noo maqnayn ee uu halkan nagu ilaabey, bari marka uu waagu baryo ayaan bookhanayaa Aabbo waa sida qorshahaygu yahay.

Waxaan u tegay Aabbo waxaanan ka dalbaday inuu xadhigga noo kala jaro aniga iyo Muuse maadaama oo uu isagu markii horena igu khasbey guurkiisa, haddana uu arko sida uu yeelay ee uu noo dayacay aniga iyo ilmahiisiiba. Waxaana na dhex marey aniga iyo aabbo sheekadan; “Aabbo waxaan ahay marwo reer lagu ogyahay sababta guurkaygaasna adiga ayaa ka danbeeyey oo ii guuriyey Muuse aniga oo aan raalli ka ahay. Way dhacdey taasi laakiin muu noqon sidaad iigu sheegayseen Muuse oo wuu ka soo bixi kari waayey masuuliyaddii uu Alle SWT saarey. Waad ogtahay oo Cabdiraxmaan yare oo sannad da’diisu ku dhawdahay ma arkin mana uu ka soo ag wareegin xataa ma oga wiil iyo gabadh waxa u dhashey. Tasina waa nasiib-darro iyo inuu ku ciyaarey noloshaydaan jeclaa inaan farxad ku qaato oo aan gardaadiyo awlaad uu aabbahood i garab joogo oo uu dhib iyo dheef labadaba ila qaybsado. Hadal iyo dhammaan anigu ma rabo inaan sii ahaado marwannimo aan waxba laygu ogayn oo aan laygu cisayneynnin, ee iiga dalab Muuse inaan kala tagno. Wixii aan xuquuq ku lahaana isiiyo sidaasna aanu ku kala faraxalanno.”

“Aabbo Mullaaxooy horta waan ka xumahay inaan noloshaadii caqabad ku noqdey. Weligay waa wax aanan filaynnin inaan dhibaato kugu noqdo oo aan noloshaada ka gaadho go’aanno aan sax ahayn. Ma odhan karo Muuse ayaa leh dhammaan khaladdaadka jira laakiin aniguna qayb ayaan ka ahay. Sababtuna waxa weeye in anan ka fiirsan dhismaha qoyskaaga aan anigu sababtiisa lahaa. Laakiin xilligaas waxaan u aarkaayey maslaxadda noloshaadu iney ku jirto inaad xaas u noqoto inaadeerkaa Muuse oo aan u maleeyey inuu yahay nin ku hanan kara oo ilaalin kara wada-dhalashadiinna. Ma ay se noqon sidaan rejaynaayey, haddana waxaan diyaar u ahay inaan kuu sameeyo wax kasta ood u aragto inuu ku jiro xalka noloshaadu. Adiga ayaanan kaa sugaayey inuu codsigaasi kaa soo go’ oo aad Muuse ka soo istaagto.Si aan kaaga hiiliyo oo aan kaaga qaado waxaad xaq iyo xuquuq u leedahay isla markaana noloshaada uga dheereeyo.”

“Aabbo waad mahadsan tahay. Adiga ayaa hore Muuse iigu khasbey guurkiisa aniguna raalli kama ahayn go’aankaas qadhaadh ee aad i taabsiisay waan se qaatey si aanan uga soo hor jeedsan go’aannadaada. Haddana waan ku faraxsanahay inaad ii samaynayso sidaaan jecelahay. Waxa aan jecelahay inaan mar kale kuugu celiyo inaan rabo in aanu kala tagno oo uu noloshayda sidaas kaga baxo si aan anigu u hagaajiyo wixii iga qabyoobay noloshaydana dib ugu maareeyo.”

Maanta waxaan aabbo kala imid yididdiilo hor leh oo sheegaysa inaan xor ka noqon doono gurigan xun ee ku dhex xidhanahay sidii addoon jeel looga dhigay oo ay noloshaydu dib u heli doonto farxaddii hore uga luntay. Aabbo markii uu la Hadley Muuse una sheegay dalabkayga. Ismaba dhibin umana muuqan mid jecel la sii jooggayga ee hore ayuu aabbo ugu sheegay inuu i fasaxayo ina siin doonno xuquuqiyaadkii ay gabadha la furaa lahayd. Warkani waaba midkii aan waligey Alle ka baryi jirey waxaanan uga mahad -eliyey inuu aqbaley ducadaydii. Sidaas ayaanu Muuse ku kala tagney. Hadyadda ugu weyn ee Alle SWT iga siiyeyna waxa uu noqdey Cabdiraxmaan-yare oo I ilowsiiyey dhib iyo rafaad kasta oo aan soo marey intii aan la noolaa
Muuse. Waxaan xaqiiqsadey inuu sidii uu habeen madow noloshayda usoo galey inuu haddana uu uga baxey oo Alle iga fardaamiyey.

Xilligan waxaan ku noolahay gurigii waalidkey waa goob aan ku soo qaatey farxaddii noloshayda oo dhan haddana aan ku qaadan doono inta aan ag joogo. Waxaa isa soo taraayey maalinba maalinta ka danbaysa soo noqoshada deggenaanshaha noloshayda iyo inaan noqdo qof six xor ah u fikiri karta oo nolosheeda u samaysa jadwal iyo qaynuun ay raacdo, si aana mar danbe ugu lumin hawo been ah iyo nolo aney farxadi ka danbeyn.

Waxaan naftayda kula taliyey xilligan aan joogo inaan bal dib u baadigoobo jacaylkaygii hore ee wakhtigu na kala geeyey, waxaan dib u xasuustey hadalladiisii u danbeeyey ee uu lahaa maalmahii Muuse laygu khasbaayey “Waxaa adag sidaan qof danbe ula wadaagi lahaa xidhiidh jacayl maadaama oo aan kii horeba ku fashilmey”. Waxaan u xidhiidhin jirey si walaaltino leh isaguna wuu i xidhiidhin jirey. Laakiin sannadkii u danbeeyey war kama haynnin meel uu ku danbeeyey maadaama uu Hargeysa ka tagey hawl shaqo oo uu hayey darteed. Waxaan raacdeeyo sidaan xog uga heli lahaa Mooge waxaan ogaadey inuu joogo magaalada oo uu maalmo yar ka hor ku soo noqdey hawsha uu u yimidna ay ahayd inuu walaashii oo ka yarayd oo la soo doonay uu ka qayb qaato meherkeeda. Waxaan sidoo kale ogaadey in aanu guursan ee uu weli yahay kale, dabadeed waxaad mooddaaba inuu Jacayl danbe oo hor leh uu ku soo labakacleeyay qalbigayga maadaama oo aanu habeenna ka bixin maskaxdayda oo aan ahaa qof ku nool xusuusaha maalmahii quruxda badnaa ee aannu soo wada qaadanney, intaas ka dib waxaan go’aansadey inaan xidhiidhiyo Mooge.

Waxaan soo helay tirsiga telefoonkiisa gacanta maadaama uu kii hore ee aan ku aqaaney beddellay. Waa aanan garaacey si aan uga war helo xaaladdiisa iyo halka uu hadda ku nool yahay waxaana na dhex martey sheekadan xiisaha leh ee hoose:

“Salaamu calaykum” sidaas markii uu codkayga u maqley markiiba waxa uu xaqiiqsadey in qofka la hadlayaa ay tahay aniga dabadeed waxa uu ii celiyey.

“Calayku ma salaam, waxaan filayaa qofka illa hadlaaya inuu Mullaaxo tahay.”

“Haa walaal Mooge waa anigii, maxaad igu garatey?”

“Ma qof aan garan waayo ayaad taha. Waxa aan codkaaga maqlaayey muddo Afar sanno ku dhow oo xidhiidh ah markaa miyey suurtogalaysaa inaan ku garan waayaa?”

“Maya, waa wax aan suurtogaleyn, ka warran xaalkaaga Mooge iyo dhammaan xaafaddiiba?”

“Alxamdulillah waanu fiican nahay dhammaantayo ee idinku sided tihiin, ka warran xaafaddeennii, reerkaagii iyo Cabdiraxaan-yareba.”

“Dhammaan nimco adduun ayaanu ku jirnaa oo xaaladdayadu wey fiican tahay. Laakiin
hadda reer ma lihi oo waanigii ninkii kala tagney markaan is fahmi wayney.”

“Kala tagnayaa! Oo walaal xillima?”

“Dhawaan ayaanu kala tagney, oo reerka aan raalli ahaansho iyo jacayl lagu dhisin ma sii raago illaa mid Alle la damcey inuu sii jiro mooyee. Wuu naga goostey waxaana iigu danbaysey aniga oo xaamilo ah illaa hadda oo inankiisii sannad jirsadayna ma yaqaanno xataa ma oga wiil iyo gabadh waxa u dhashey. Dabadeed aabbo ayaan kala Hadley inaanu kala tagno isaguna wuu igu raacey waxaanu ii weydiiyey warqaddaydii. Sidaas ayaanu ku kala tagney Muuse. Hhaddana waxa aan joogaa gurigii waalidkey. Waxaanan wakhtiga ugu badan ku qaataa koolkoolinta wiilkayga si uu ii ilowsiiyo maalmo aad u kululaa oo aan soo marey isaga dartii.”

“Waa wax laga xumaado runtii Mullaaxooy in qoys la dhisey uu dhayal ku burburo. Waa laga fiican yahay oo waxaa qurux badan markasta in sidii lagu dhisay uu u xasilo si ay uga soo baxaan awlaad loo aayo mustaqbalka”

Hadalladdan markuu ilahaa aad ayaan u dhibsanaayey runtii oo waxaan ka filaayey inuu ku farxo inaan Muuse kala tagno oo aan hadda ka ahay xor. Is-xaal-waraysi ayuu jawiga habeenkaasi ku soo dhammaadey. Laakiin aniga waxa si xawli ah qalbigayga u buux dhaafiyey Jacayl ka culus kii hore oo waxaan ogaadey inuu xaalkayagu yahay isbeddel oo isagu markii hore sidaas ahaa anigana la igu danbeeyey oo aan hadda dareensanahay in aan ku jiro xaaladdii uu mar Mooge ku sugnaa aniga dartay, laakiin anan war ka haynnin. Si joogto ah ayaan u xidhiidhiyaa si aan maankiisa markale u hantiyo waxaan soo xasuusiyaa wakhtiyadii fiicnaa ee aanu soo wada qaadanney anaga oo markasta ku hamiyi jirney in ay mar uun dhici doonto in aanu noqono qoys ka mid ah qoysaska Islaamka ee caalamka ka jira si aanu u ahaanno laba nolosha ku mataannooba oo wada qaybsada dhibka iyo dheefta ay leedahay. Waxa uu maankiisu aad u daalac jirey sida aanu u leenahay xasuuso duug ah oo maalinba ta kale ka sii qurux badnayd. Waxaan si rasmiya u ogaadey muddadii aan hadda la hadlaayey Mooge In aanu aniga dabadey hawaysan haween kale sidii uu hore u ballan qaadey waxa uu si rasmi ah iigu tibaxayaa sida aanu marnaba diyaar ugu noqon in uu dabadey qof kale nolosha kula heshiiyo si uu ula midoobo. Waxa uu hadalladiisa ka mid ahaa kuwan soo socda oo sii kordhiyey rejadii aan ka qabey inuu soo laabto Mooge.

“Mullaaxooy waxaad iga maqnayd muddo ku siman laba sanno maalmahii layga kaa dhacayna waxay ii ahayd maalmahii u madoobaa ee noloshayda soo mara. Haddana waxaan go’aan ku gaadhey inaan naftayda wax u kordhiyo se anan dabadaa qof kale aamminin, jacaylkana waxaan ka qaadey sas ah in aanu jirinba fursad aan ugu guulaysan karo qof aan jecalahay markii aan ku waayey ka dib. Waana sababta illaa hadda aanan habeenna isugu hawlin inaan helo qof kale oo ii kaa beddella, waxanan nafta ku qanciyaa in ay sabab la’aan ku iman doonto qofkii Alle ii qoray waa haddii uu ii qoraybee markaasna ay mudan tahay inaan jeclaado oo u samo falo si aanu u wada qaadanno nolol ay raalli ahaansho sal u tahay.”

Waxa aan u celiyey, “Mooge noloshu way gedgeddoon badan tahay. Mararka qaar waxay ku siinaysaa fursad aad ku guulaysan karto marar kale waxay kuu soo bandhigaysaa mid aney sinaba suurtogal u ahayn inaad guulaysto oo aadd gaadho halkaad rabtey. Waana sunnaha kowniga ah ee uu Alle SWT ugu tallo galay caalamkan aynu ku nool nahay, in aanad iskuma hawlin helitaanka qof kale oo aniga ii kaa beddesha waa ballan aad qaaddey xilligii layna kala geeyey ee ay suurtoobi waydey in aynu nolosha adduun ku midowno. Laftaydu labadaas sanno waxaan ku noolaa nolol anan sinaba raalli uga ahayn oo ay wehel ii ahaayeen afarta gidaar ee is eegaaya ee qolka aan seexan jirey. Waxa aan ku jirey nolol haddii xataa illaa cagahayga dahab la sudho ay adkayd raalli ahaanshaheedu. Waayo may ahayn mid aan doortey ee waa la ila jeclaadey ka dibna laygu khasbey. Waxaan se mar kasta Alle weydiisan jirey in aanu Muuse mar dambe isku kaaya soo celin oo aney indhahayagu is qaban, si aan ugu noolaado nolol ugu yaraan aan xorriyad dareemaayo. Illahayna waxa uu iga aqbaley ducadii mar dambena indhahaygu may qaban waxanan Alle ugu mahad-celiyaa markasta inuu iga furdaamiyey oo uu iga dhigey mid xorriyad ka qaadata noloshii ay hiiftay.”

Waxa aad moodaysaa maalinba midda kaa dambaysa in aanu sii kordhinaynno xawaaraha aanu isagu soo dhawaanaynno. Waxaa sidoo kale ii muuqatey sida aanu marnaba qalbigiisa uga maydhmin kalgacaylkii rasmiga ahaa ee aanu soo wada gardaadinny muddo sannado ka hor ah. Waxaan aad u jeclaysanayaa la-hadalkiisa iyo ag-dhawaanshahiisaba. Waayo waxaa laabtayda si xawli ah uga guuxaaya Jacaylka iyo xiisaha faraha ka baxey ee aan laabta ugu hayo. Waxaa si aad ah maskaxdayda ugu soo dhacaysa oo aan mar kasta ka fikiraa midowgayaga iyo sidaan mar kale ugu dhawaan lahaa Mooge. Isaga laftiisu maaha qof iga fog ee waxa uu weli u nugul yahay dareenkii naga dhaxeeyey waayo waayo ee aannu soo wada gardaadinney.

Waxay maalmuhu is guraan habeennaduna is daba socdaan anaguna u nahay kuwo isku soo dhawanaya marba marka ka danbaysa, hadda waxaanu nahay kuwo si cusub u wada jilaaya dareen xasaasi ah oo u muuqda inuu guulaysan doonno, oo uu noqon doonno mid waara oo aan dib ula kulmin dhib iyo carqalado kale illaa wax amar Alle ku socda mooyee. Waxaan dareensanahay nolosha quruxdeeda markaad haysato qof kuu nugul oo ku barbar taagan isla markaana ku jecel oo aan cid kale kugu doorsan karin meel kalena kaaga hanqal taagi karin.

Waxaanu wada soconnaba waa habeen kale oo xasuus leh qiimo badanna noogu fadhiya isla markaana galey buuggayaga xasuus-qorka ee aannu ku xafidno maalmaha na soo maray dhacdooyinka ay wataan ee kala duwan. Waa habeen Jimce ah waxaan ku war helay telefoonkayga dhacaaya ee i kor yaalla, waan qabtey qofka illa hadlayaana waa Mooge. Waxoogaa markii aanu wada hadlayney ee is-xaal-waraysi dhammaadey waxa uu Mooge ii sheegay inuu caawa wato dalab kale rabana inaan ka aqbalo oo aan meeleeyo waxaanu yidhi, “Mullaaxooy waxaynu ahayn kuwo la kala fogeeyey oo wakhtiga iyo waayaha inagu hareeraysan ayaa inaga hiiliyey oo nasiibku waxa uu inannimadaadii ku beegay qof kale.
Haddana waxaad tahay Hooyo, iyada oo ay intaas oo dhammi jiraan haddana waan ku jecelahay oo waxaan kuu hurayaa naftayda oo dhan si aad adigu farxad ugu noolaato isla markaana u noqoto raalli. Caawa waxaan wataa dalab kale oo aan rejaynaayo inuu kaa farxiyo anigana noloshayda dhammaystirro kaas oo ah inaynu hadda noqonno kuwo nolosha ku mataanooba (Waxaan rabaa inaan ku guursado).”

Guur aa! Waxa aan ka soo kacay gogoshii aan ku jiifay aniga oo aan is ogeyn oo isla maqan. Waxaana dhabannadayda markiiba dul hogotey ilmo aan garan waayey meel ay igu sii sugaysey. Waan se farxad ilmaynaayey oo waxaan mafsuud ku ahaa inaan mar kale Mooge hantiyey isaguna uu rabo inaan nolol-wadaag noqonno iskana illowno wax kasta oo na soo marey si aanu u wada qaadanno nolol aan sii qiyaastey, dabadeed waxaan ku celiyey, “Mooge waan ku faraxsanahay inaynu noqonno laba dib isu hantiyey. Waana wakhtiga iyo amar Alle oo is kaashadey. Haddana waxa aan diyaar u ahay inaan noqdo xaaskaaga si aan kuula wadaago quruxda nolosha iyo farxaddeedaba.”

Hadalkaygu waxa uu farxad geliyey qalbi u oomman inuu maqlo aniguna waa mid aan ugu talo galey inaan kaga farxiyo oo dalab kasta oo iiga yimaadda aan aqbalo, si aanu u midowno oo u wada nolaanno.

“Waa si wacan Mullaaxooy waana waxaan kaa filanaayey. Waxa aad ku bushaaraysataa inaan weligaa garabkaaga ahaan doono, saxan wax kugula cuni doonno oo aanan seexan doonin illaa aad adigu seexato. Waxaan noqon mid aad ku faraxdo oo aad agtiisa ka hesho wax kasta oo naftaadu raalli ka tahay.”

Maalmo yar ka dib waxaa la iga soo doonay reerkayagii, iyaga oo si sharaf iyo milgo leh ii siiyey Mooge iiguna duceeyay in Alle SWT reerkayagaas ka dhigo mid barakaysan oo soo saara ubad qiimo leh oo loo aayo mustaqbalka. Dareenka aanu dib ugu midowney annaga oo hore na loo kala geeyey halkuu gaadhiisan yahay ayey kula tahay akhriste? Maaha mid la dareemi karo oo haddaan is idhaahdo soo tebi waa mid anan sinaba uga warrami karin haddii aan maanta oo dhan kuu sheekeeyana aynaan ka geyoonaynnin.

Jacaylku waa dareen qurxiya nolosha gebi ahaanteed, waa dareen haddii lagu midoobo iftiimiya dariiq kasta oo loo maro nolol guuli hadhaysey. Waxaanu wakhtigan ku wada nool nahay raynrayn, is-tixgalin, isu naxariisasho, iska-warhayn iyo inaanu dhadhaminney hayaankii samirkayaga kaas oo noo hirgaliyey inaannu aragno anaga oo qoys ah oo isku faraxsan, noloshana u wada qaadanaynna sida ugu wanaagsan. Waxa keliya een ogsoonahay wakhtigan ayaa ah in dunida dadka ku nool oo dhan haddii laysu geeyo oo hal qof laga dhigo oo Mooge la barbardhigo in aanan marnaba ku doorsanaynnin caalamkaan la isu geeyey ee uu iiga qaalisan yihiin isaga iyo la noolaanshahiisu. Waxaa suurtogal ah in dad badan ay is weydiinayaan waxa uu dheer yahay qayrkii laakiin iyagu war kama hayaan waxa laabtayda jiifa ee uu kalgacaylkiisu sababta u yahay. Nolol baanu ku nool nahay aan aamminsanahay in anay jirin lammaane ku nool caalamkan aynu ku guud nool nahay. Taas oo saldhiggeedu yahay raalli ahaansho iyo kalsooni dheeraad ah oonu isku qabno aniga iyo saygayga Mooge.

Jidkii Halaagga

1

Kenadiid waa wiil dhallinyaro ah oo taagan wakhtigii ugu wanaagsanaa ee uu ka faa’iidayn lahaa muruqiisa iyo maskaxdiisaba, waxa uu ka mid yahay boqolaal ardey oo sannadkan ka qalin fulley mid ka mid ah Jaamacaddaha ku yaalla magaalo madaxda Jamuuriyadda Somaliland ee Hargeysa. Waxuu darsey oo bartey cilmiga dhaqaalaha ama afka qalaad lagu yidhaahdo (Economics). Waayahii waxbarasho ee usoo taxnaa dhawr iyo tobanka sanno waxuu ahaa mid sida shamaca uga dhex iftiima dhammaan ardeydii ay wax soo wadda barteen. Waxuu ku tilmaannaa ardey aan laga waayin kaalaha sare ee hadba fasalka uu dhiganaayo, taasi waxaa u sii dheeraa dhaqan wanaag, akhlaaq, karti, debecsanaan, naxariis iyo kalgacayl uu dadka badankiisa kula dhaqmi jirey. Waxuu waligiiba ku hammiyi jiray inuu kobciyo oo kaalin galiyo qoyska uu ka dhashey oo dan yar ahaa dhaqaale badan oo ku fillanna aan lahayn.

Aabbahii waxuu xaqii u yimmi aamintii uu Jaamacadda uun galley ilaa haddana waxuu mootan yahay ku dhawaad Afar sanno, wakhtigaas uu Aaabbahii mootannaa isagaa Hooyadii iyo carruurtooda ka yaryarba u ahaa iftiin ay kaga gudbaan dhammaan carqaladdaha nolosha sababtuna waxay ahayd yaanu waxba siin oo aanu dhaqaale ku kabinne wuu oggaa oo ka war hayey xaaladda uu ku sugan yahay qoyskiisu. Waxaa hammigooda uguu weyni ahaa marka Kenadiid shaqo wacan hello ee uu caawiyo Hooyadood oo hadda ka adag nolol maalmeedkooda ay u baahan yahiin waxaad noqon doontaan qoys isku fillan oo nolosha u qaata si quman, helanna waxyaabo badan oo asaasiya oo hadda ka dhimman.

Hooyo Caasha waa maamada dhashay Kenadiid iyo Afar carruur ah oo ka yaryar oo laba ka mid ahi wali anney agoonnimadii ka bixin. Waa Hooyo Alle swt karti ku manaystey oo u dhalatey dhabar adayg ay ku waajahdo dhibaatooyinka wakhtigu soo bandhiggaayo ee ku xeeran nolosheeda iyo midda ubadkeedaba. Waxa ay hiirta hore u kalahdaa suuqa si ay u soo shaqayso waxii ay quuddan lahaayeen, xidhan lahaayeen waxna ku barrannayeen. Waxay suuqa ku leedahay meherad lagu iibiyo khudaarta kala duwan ee aynu cunno. Subaxa hore ayey kacdaa si ay u gudato waajibaadkii Alle uu saaray oo ay ugu horayso tukashadda Salaadda subax. Waxay wadda toosisaa dhammaan carruurteeda si intii rag ahina ay masaajidka jamaca u gaadhaan, intii hablo ahina ay u kacaan oo marka ay salaadda tukadaan u diyaar garoobaan sidii ay quraacda u samaysan lahaayeen. Marka ay salaadda sidaas uga salaamo naqsato waxa ay wajiga saartaa dhinacii suuqu ka xigey si ay u sii diyaariso khudaartii ay maalintaas iibin lahayd ka hor inta aanu kolayga suuqu soo gaadhin ama Hooyooyinka kale suuqa u soo adeeg doonan.

Kenadiid afartooda carruurtaa Cabdiraxmaan iyo Cabdilaahi isaga ayey soo xigeen da’ ahaan, Mabsuud ayaa Iyana ah qofka Afaraad halka Muxubo ay ugu yarayd dugsigana fasalka shanaad ay maraysey. Dhammaantood awlaad Alle swt hanuuniyey ayey ahaayeen oo aan dhib lahayn ilaa dheef mooyaane. Hooyadoodna la dedaala oo caawiya si ay ugu dhiirato inney shaqayso. Kenadiid afartaa sanno ee uu Jaamacadda dhiganaayey waxaa u kufaa kacaysey Hooyadii si ay mar uun u aragto inankeedii oon qayrkii ka hoosayn. Waxa ay habeen kasta xaddi lacag ah ku kordhin jirtey oo ay sanduuq gooniya u samaysatey si aanu Kenadiid iyo dhammaan carruurteeda kaleba anney cid kale u daba fadhiisan oo anney qarashka waxbarashada iyo nususaacahoodaba u raadin, waxay dhabarka u ridatey in anney ubadkeedu qayrkood eegin waxa ay haystaan marka ay iyagu waayaan.

Muddo saddex billood ku astaysan ayaa laga joogaa xilligii uu kenadiid ka baxay Jaamacadda ee la qabtey munaasibaddii qalinjabinta, habeen si fiican uma ladin hurdo subaxna hadalkeedaba daa sidii laamaha dawladda oo dhan iyo kuwa gaarka loo leeyahayba uu kolba mid u taagnaa ee uu u gaynaayey ama ka war doonaayey arjigiisa shaqo ee uu meel kasta geeyey walina wax shaqo ah ma hayo haba yaraatee. Maalina maalinta ka danbaysa wuu sii niyad jabaayey oo waxa uu oggaa inney jiraan laba carqaladdood oo waaweyn oo uu shaqo u heli la’ yahay isaga iyo in badan oo la mid ah kuwaas oo kala ah.

Waa ta koowaade, Inney aad u shaqayso qabyaaladdu oo nin kasta oo meel wax ka ahi uu kaliya jagooyinka shaqo uu siiyo mid ay wax isu yahiin oo ilmaadeer yahiin ama waji garasho loogu keenay taas oo sababatay ilaa inuu qof gacanta ku hayo mooyee in aanad shaqo ka helayn dhammaan laamaha waddanka ee lagu tuhmaayo inney shaqaalaysiiyaan dhallinyarada waddanka. Waxaa hubaal ah in anney shaqayneyn xirfaddaada aqoonneed eed wakhtiga, maalka iyo maskaxdaba ku bixisey lakiin uu si fiican u shaqaynaayo habka lagu qadhaabsado oday cumaamad sita, tanina Kenadiid way xidhay oo markaas si fiican uma garanayn qof qoyskooda ah oo ka mid ah madaxda waddanka.

Waa ta labaadde, in aanu waddanku lahayn dhaqaale ku fillan oo ay dhammaantood ardayda Jaamacaddaha ka soo baxdaa anney fursad u heli Karin in ay shaqeeyaan oo qof kastaaba shaqo xafiisaysan uu hello, tanina caqabad kale ayey ahayd oo xanibtey Kenadiid inuu hore shaqo u helo taas oo aanu markaas haysan dhaqaale uu isagu maalgalin ku samaysan karo waxa uu isagu kaligii leeyahay oo uu ka shaqaysto si uu nolosha sugaysa u dabaqo. Waxaa soo food saaray maalmo adag oo aanu qaarkood hurdo seexan oomatana quuddan siduu uga fikiraayey halkeed martaa iyo maxaad qabataa, inta dadku dhabanka dhulka ku hayaan isaga u walaac iyo walbahaar bay ahayd waxa kaliya ee maskaxdiisa ku soo hadba ku soo celcelinaysey waxuu ahaa inuu tahli kari waayey soo celinta xaqii Hooyadii ku lahayd iyadoo u soo kacaa kufaysey muddada intaas leeg ee uu wax soo baranaayey. Dhanka kale Hooyo Caashi waxay aad uga werwersanayd xaaladda inankeedu ku sugan yahay ee shaqo la’aaneed. Way waanin jirtey oo wacdi badan u marin jirtey iyada oo wax u tilmaamaysana waxay lahayd, “Hooyo Kenadiidoow nolosha adduun waa mid gadgaddoon badan oo noolaha lagu imtixamaayo si ay ugu samraan oo u ilaaliyaan jiritaankooda iyo inney Alle swt ku caabuddaan calool fayoobi iyaga oo markasta ka dalbanaaya inuu waxii khayr ugu jiro ugu kaalmeeyo si ay u xaqiijiyaan, waxii aan wanaag iyo khayr ugu jirinna ay ka taggaan oo ka tanaasulaan. Hooyo waan ogahay oo waxaad isku ciil kaanbinaysaa inaad hore u soo celin kari waydey xaqii aan kugu lahaa iyo maalgalintaydiiba, taasi waxay ka dhiggan tahay inaad gashay dedaal aan kala go’ lahayn ood ugu jirto rumaynta ahdaafta nololeed eed leedahay. Haddaba waxaad niyada ku haysaa in anney sinaba u dhici Karin inaan is waydiiyo sababta aad noo kafaalo qaadi waydey waayo waxaan arkaa xaaladda adage e naftaadu marayso si aad u hesho shaqo kugu fillan ee Hooyo waxay talladaydu tahay in aanad niyad jabin oonad rajo dhigin waayo niyad jabku waa illinka laga gallo maalmo guul darro hadhaysey ee Hooyo dedaal intaad awoodo adiga oon naftaada saarayn culays ka badan tankeeda iyo intey qaadi karto.”

Hadallada Hooyadii mararka qaar waxay sida dhanbiisha gubayeen nabar hafeefanaayey oo ahaa in aanu wali gudin xaqeedii oo aanu nasin, markale waxay u ahaayeen dhakhtar baanta nabarradaas waa marka ay dhiirigalinayso ee ay tusaysey in niyad jabku yahay waxa ugu xun ee nolosha bini’adamka saameeya, dabadeed waxuu ka helaayey shiidaal u shida nalka dunida oo uu hore ugu sii socdo si uu albaab kasta u garaaco oo uu ku tuhmaayey inuu wax ka korodhsan karo.

Waxaa maalmo kooban galley rajo ah inuu shaqo ka helo doono mid ka mid ah laamaha dawladda. Subax Arbaca ah ayuu u boqolley sidii uu u tagi lahaa halkii uu ku tuhmaayey inuu shaqo ka helo, nasiib darro se xaalku siduu moodaayey muu noqon oo waxuu arkaayey in anney waxba ka soo naasacaddeyn meeshan uu yimid. Arjigiisa shaqo raadinneed meel kasta wuu yaallaa oo uu ku rajaynaayey inuu wax camal ah ka hello. Maalmo ka hor ayaa loo soo sheegay in imtixaan loo gali doonno jagooyin ka banaannaa wasaaraddaha dalka oo ciddii ku soo baxdaa ay heli doonto boosaska banaan. Aad buu arinkaas ugu farxay isaga oo isku kalsoon waxaanu isu diyaariyey sidii uu halkaas guul uga soo hoyn lahaa. Waxuu diyaar garoobaba waxaa la gaadhay aamintii la gali lahaa imtixaankaas. Salaaddii subax goortii laga baxey ayuu cagta saaray laamiga si uu u gaadho goobtii loo cayimey inuu imtixaanka ku gali doonno, waxyar ka dib waxuu gaadhay halkuu u socdey dabadeed waxuu la kulmey dad aad u tiro badan oo iska soo xaadiriyey goobtii imtixaanka lagu gali lahaa, marba marka ka danbaysa way soo badanyeen iyagoo raxan raxan u socdana waxay ka soo galayeen ganjeelkii weynaa ee goobta lagu galaayey Imtixaanka.

Kenadiid waxuu aad ugu kalsoon yahay naftiisa iyo inney ku guulaysan karto imtixaankaas uu maanta u galaayo shaqada ilaa laba midkood mooyaane, waa midda horee in eex iyo nin jeclaysi lagaga saaro goobtuu mutaystey waana midda u badan ee hadda ka shaqeeya goobaheenna shaqo taas oon qofka loo eegayn aqoonta iyo xirfadda uu leeyahay ee nin kastaaba ninkiisa soo dhawaysanaayo. Waa midda labaade inuu qadarka Eebbe ku waayo, labadaba se wuu u diyaar garoobay inuu aqbalo waxuu se ku rajo waynaa inuu helo doonno imtixaanka uu shaqadaas u galley oo aad u fududaa dartii. Muddo bil ku dhow ayuu rajo ku noole ahaa oo ay maqnayd natiijadii imtixaankii uu galley, waxaa muddadaas ka dib la shaaciyey in laba cisho ka dib la soo dhajin doonno natiijadii iyo ciddii ku guulaysatay boosaskii banaannaa.

Waxaa Kenadiid ku sii batey su’aal madaxiisa wareerisay oo ahayd “Tolow maad heli?” waxuu sii sawirtey isagoo shaqo galley oo boqolaal rajo sii dhistey, waxuu sidoo kale isku dayaayey inuu diyaariyo anshaxii uu kula dhaqmi lahaa dadka jooga goobta uu u shaqo tagi doono hadii Alle ku simo. Waxaa la gaadhay aamintii la shaacin lahaa natiijada imtixaanka waxaanu goor horre iska xaadiriyey goobtii laga sheegi laa guulaystayaasha. Waxuu soo ordaba waxuu dul yimi oo dul istaagay meel daaqad ah oo shabag ka sareeyo boqolaal dhallinyaro ahina ku xoonsan yahiin, qaarkood waxaa ka muuqda niyadjab iyo daal faro badan kuwo kalena way isu hanbalyeynayaan oo laabta is galinayaan. Kenadiid waxuu qooransado laba warqaddood oo dadku aad ugu badnaayeenba waxuu quus la istaagey helitaanka magaciisii dabadeed waxuu xaqiiqsadey inney tanna tahay guuldarro kale oo soo foodsaartay.

Waxuu u fiirsadey dadkii la hanbalyeynaayey oo uu qaarkood gartey dabadeed waxay maskaxdiisu soo celisay oo dib ugu laabatey taariikh nololeedkooda, waxay garaadkiisa ka waynaadey inuu itixaankaas ku soo baxo wiil Bulxan la yidhaahdo oo uu si fiican u garanaayey. Bulxan iyo Kenadiid maalmo ayey kala danbeeyeen aamintii dugsiga la wadda qoray oo isku fasal ayey noqdeen, Bulxan ma ahayn dadka waxbarashada ku wanaagsan ee waxuu ku fiicnaa suuq meeraysiga iyo socodka xun een fiicnayn. Dugsiga hoose/dhexe waxuu ka baxay isagoo laba sanno hadhay oo Kenadiidna fasalkii labaad ee dugsiga sare yahay ka dib intaa waxii ka danbeeyey dib uguma noqon waxbarasho Jaamacad iyo dugsi sare toona, waxaa hadda se golaha deegaanka ee degmada Hargeisa ku jira adeerkii ruma waana sababta u weyn ee hadda uu shaqadan aanu aqoonta u lahayn uu u hellay.

Niyabjab heerkii u danbeeyey ayuu gaadhay waxaanu iska dhaadhiciyey in Bulxan iyo kuwa kale ee la midka ahi ay ku cidhiidhiyeen booskiisii shaqo ee uu aqoonta ku heli lahaa isla markaasna anney jirin cadaaladdii lagu kala haggi lahaa dhallinyaradii sugaysey natiijadii imtixaankii la galley. Waxuu nacayb u qaadey dadkan madaxda ah ee waddanka haysta een shaqo abuur sax ah u samaynin jiilkii soo kacaayey haddana ay ugu darreen cadaalad darro middii ugu weynayd ee ah nin jeclaysi iyo eex qaawan oon loo Aabbo yeelayn foolxunna loona dulqaadan karin isla markaana anney jirin cid kaaga garaabaysa oo aad u cabataa.

2

Sannadka billo ayaa raaca intii uu shaqo la’aa ee uu ka sokeeyey Jaamacadda, hadda quus ayuu ka taagan yahay sidii uu shaqo uga heli lahaa waddanka gudihiisa. Niyadjabka ku dhacey een qiyaasta lahayn waxaa ka darran qoyskii oo aanu waxba ku soo kordhinayn, waxuu sidoo kale dhibsadaa markuu arko nin aan waligii goob waxbarasho ka xaadirrin oo sida af soomaaliga loo akhriyo loona qoro bareefad yar ka bartey markuu subaxii u shaqo taggo shaqo aanu aqoonteedii lahayn. Kenadiid waxay xaaladda niyadjabka saxiib ku noqdeen Bacaluul oo isaguna dhibka shaqo la’aantu saamaysey.

Bacaluul waa arday ay Kenadiid mar ka wadda baxeen Jaamacadda oo isaguna darsey kuuliyadda maamulka iyo maaraynta ganacsiga qaybteeda xisaabaadka (Accounting). Waxay rafiiq ku noqdeen isaga iyo Kenadiid ku noqnoqoshada xafiisyada laamaha dawladda iyo kuwa gaarka loo leeyahayba si ay in uun u raadiyaan fursaddo banaan oo ay buuxiyaan, waxay se goob kasta kala kulmayeen hungo iyo in anney waxba uga bislayn iyaga. Wali rajo aan badnayn ayey qabaan inkasta ood moodo inney maalinba maalinta ka danbaysa ay ku sii hoobanayaan badweynta niyadjabka iyo quusta ee hareeraheeda ay buuxisey cabsida ay ka qabaan inney mustaqbalkooda dhisan kari waayaan.

Naftooda dhaliil kaliya ayey u hayaan taas oo ah inney barran waayeen xirfaddo kale oo ay maanta ku shaqaystaan, waxay ahayd inney farsamada gacanta ku dedaalaan barashadeeda si ay ugu noqoto isha kaliya ee ay iftiinsadaan madaama oo cilmigii ay soo barteen ku waayeen shaqo cadaaladda ku qotonta oon reer hebeli ku jirin. Qalbiyadooda duufaan baa ku kacsan dal naceyb ah taas oo ay maskaxdoodu qabatintey sida ay dhexdiisa cadaalad darrada ugala kulmeen, sida aan loo cisayneyn dhallinyarta waddanka usoo kacaysa ee noqon doonta madaxda baritoole, sida kuwii waddanka madaxda ka ahaa ugu horseedayaan bulshada inteeda kale cadaalad darro iyo musuq aan gabasho lahayn oo xadkooda dhaafay.

Waxay markasta maqlaan boqolaal dhallinyarro ah oo waddanka u soo kacaayey ayaa baddaha midhatareeniyaanku liqeen iyagoon u Aabbo yeelayn dabadeed maydadkooda soo tufaan oo bahalahu halkaas ku haaliggaan lafahoodana ka tagaan. Waxay iska dhaadhiciyeen inney si u saxsanaayeen madaama oon layskuba hawlayn ilaalintooda iyo dhaqaalayntooda si ay aroorta waddanka hoggamiyayaal uga noqdaan. Kalahaad badan, socod farro badan oo ay u kala gooshayeen meelo kala durugsan, niyadjab ay deris la noqdeen ka dib maalmahii u danbeeyey waxay ka wadda hadlayeen waxuu u badnaa Tahriib iyagoo markasta ka eegaayey dhinaca dhallinyartii ku badbaaddey tahriibta ee iyagu shaqaystey qoysaskoodiina wax soo tarray. Way iska indho tirayeen halaagga farraha badan ee ka danbeeya ee xataa dhimasho leh, waxay sidoo kale hilmaansanaayeen waalidiintooda aan haysan dhaqaale buurran oo ay kaga samato bixiyaan dhibta tahriibtu leedahay, waxay gabi ahaanba meesha ka saarreen hagardaamada soo gaadhi doonta waalidkoodu marka ay waayaan iyaga oo ay muddo badan ku soo tabcayeen.

Waxay maaliba ta kale u dhiibto oo ay ku dhex jiraan ka sheekaysiga ficilkaas dhibta iyo hagardaamada badanni ka soo gaadhayso, waxay ugu danbayn ku heshiiyeen inney ka haajiraan dhulkoodan ay cadaaladdu ka shaqayn waydey, waalid iyo walaalo jecel, asxaab ay is barteen oo tan iyo wakhtigii carruurnimo ay isku soo ag barbaarreen. Waxaas oo dhan ayey iska indho tirreen iyagoo diiradda saartey oo samaystey mala-awaal ah inney nolol wacan heli doonaan. Bacaluul iyo Kenadiid waxay isku garabsadeen oo ku heshiiyeen inney jidkaas dheer wadda maraan oo u badheedhaan dhib iyo dheefba. Waxay muddo ku hawlanaayeen sidey u heli lahaayeen khad ay magaalada kaga baxaan ugu danbayna way heleen. Waxay is helleen rag iyagu u dabaaba xidhan sidii ay dhallinyarta waddanka ugu saari lahaayeen oo ay ugu ban saari lahaayeen dhul iyo saxare kadeed iyo rafaad miidhan ah oo meel loo ciirsaddo anney jirin. Markii ay macluumaad kala qaateen shardigga kaliya ee lagu xidhay waxuu ahaa inuu midba laba sawir oo kur ah keenno, taas oo loo sheegay in lagu samayn doonno mustawaqe bug ah oo hadii xuduudka waddanka laga galaayo lagu qabto ay ku dhaafiyaan. Waxay sidoo kale xilligaas ogaadeen in wax hanti ah aan lagu xidhi doonin hadda lakiin si farsamaysan waddanka looga saraayo. Maalmo yar ka dib way keeneen labadii sawir waxaana loo sheegay aaminta la bixi doonno hadii Rabbi xukumo. Waxay xamaan uruursadaan oo hoostana uu kaga furan yahay caloolyow ah siday waalidkood iyo dadka jeceli ay u dhib mutaysan doonaan, haddana waxay nafta ku maaweelin jireen siddey wax usoo tari doonaan hadii Rabbi ku guuleeyo wadadaas dhibta badan ee ay u anba baxeen.

Waa maalin ka duwan maalmahii hore, waagga barigiisii hore ayey kolayaysteen oo waa subaxii ay ugu tallo galleon inney ka baxaan waddanka oo dhul shisheeye iyo waddo dhib badan u anba-baxaan. Bacaluul iyo Kenadiid way isku lug dareen iyaga oo wax saacad ka yar ku gaadhay goobtii ballantu ahayd ee ay ka raaci lahaayeen gaadiidkii ay magaalada kaga bixi lahayeen. Waa dhallinyar anney tiradoodu soddan qof ka badnayn oo rag iyo haweenba isugu jira. Dhammaantood waxay soogan yahiin qol yar oo meel qarsoodi ah ku yaalla, waxyar oon daqiiqado ka badnayn ayuu irridda gurigii ay ku huursanaayeen soo hor istaagay bas soddan iyo shan qaad ah oo sidday u idil yahiin lagu gurray. Dhaqaaji oo qardo jeex baabuurkii, muddo afar saacadood ku siman ayuu dhul buuro iyo banaan iskugu jira oo cidlo ciirsila ah jibaxaayey. Intaas ka dib waxay dhinaca koonfurreed ka soo galleen magaalo xuduuddeedka Wajaale oo ahayd magaaladii u horaysey ee ay tahriibta ku soo gaalaan.

Kenadiid iyo saaxiibkii Bacaluul waxay mararka qaar la noqonaysey riyo iyo wax mala-awaalkoodii wali ku dhisan. Waxay badannaa isku mashquulinayeen barashada dhulalka buuralayda ah ee anney hore u marin. Ninka baabuurka wadda iyo kuwa kale ee la saran ee hagayaa waxay si fiican iskula garanayeen wadooyinka ah boqolaalka waddo tuug ee ay magaalada dhexdeeda ku marayeen. Wax aan toban daqiiqo ka badnayn markay magaalada dhex socdeen ayaa meel cidlo ah oo cariish yari ka dhisan yahay lagu dajiyey oo baskii siddayna ka noqdey. Dadkii tirada badnaa ee tahriibayaasha ahaa waxaa lagu gurrey cariishkii yaraa dabadeed raggii waddey ayaa khudbad u jeediyey ku salaysan siday magaalada gudaheeda u gali doonaan iyaga oon laga shakiyin, xilliga ay bixi doonaan, cidda qaadi doonta iyo siday magaalada si dhuumasho ah ugaga bixi doonaan. Waxaa intaas dheeraa in qof kasta lagu amray in uu Mobil-kiisa gacanta ee uu sito iska bakhtiiyo si anney ehelladiisu usoo tixraacin muddo yar guudaheeda.

Dhanka kale waxaa la gaadhay salaaddii Duhur. Waa xilligii Kenadiid ku soo noqon jiray guriga markuu salaadda oo tukado si uu wax u cunno ka dibna u yara nasto. Hooyo caasha waxay quus ka qaadatay inuu inankeedii ku soo laabto guriga waayo mabay ahayn wax ay uga baratey maqnaanshiyaha intaas leeg iyo waliba Mobil-kiisii oo xidhan. Fajac iyo yaab ayey la kowsatay iyo wax anney hore u arkin oo ku cusub, waxaa durbadiiba saaqay walaac naxdin wata. Kenadiid iyo asxaabtii tirada badnayd ee la socotay waxay si tuugo ah qolaba mar u gasho magaaladii ugu danbayn way ku dhammaadeen oo way ka sii anba-baxeen goor salaaddii Casar laga baxay. Qardo jeexe markale oo wadada ay marayeen mid dhib badan ayey ahayd oon gaadhi iyo bini’adam toonna ka sanqadhayn kana dhaqaaqayn. Waxay sii guura galaanba waxay goor danbe gaadheen magaalada Jigjiga ee dawlad deegaanka Soomaalida halkaas oo lagu aabudhay meelo tahriibayaasha u gooniya oo lagu xareeyo ilaa inta ay ka baxayaan magaladaas.

Muddo laba cisho ah ayey ku jireen halkaas oo loo qalqaalinaayey sidii ay ilaa xuduudkii Suudaan ku gaadhi lahaayeen. Qoysaskii ay Bacaluul iyo Kenadiid ka baxeenna inkasta oo anney is aqoonin haddana qolo kastaaba dhankeeda u ogaatay inuu tahriibay wiilkoodii. Qoyskii Kenadiid ee ka koobnaa Hooyo Caasha iyo walaalahii waxay u ahayd inuu dhinac dumay . Waxaa waaggu baryi jirey oo gabalku u dhici jiray iyaga oo qalbiyadoodu murugo iyo catow hadheeyeen oon raq iyo ruux midna haynin Kenadiid. Isaga laftiisu inta dadku hurdaan indho iskuma keenni jirin ee waxaa sida dharaarta ugu caddaa murugada iyo naxdinta is huwan ee uurka Hooyadii gubaayey. Ilmo ayuu hibo-tiqlaynaayey isaga oo isku arka mararka qaar qof la soo khalday haddana anney jirin meel uu ka laabto ee ay khasab ku tahay inuu hore usii socdo oo geeri iyo nolol labadaba u badheedho. Waxaa maankiisa buux dhaafiyey inuu dareemay inney hagradeen oo hiirtaanyo ku dilleen kuwii waddankiisa madaxda looga dhiggay, waxuu yaqiinsannaa oo ogaa in anney iyagu lahayn ee ay xoolahii dadwaynaha yahiin waxaas ay ku wadhwadheen ee babuurta iyo guryaha qaaligaa u hantiyeen. Wali dal iyo dad nacayb ayaa qalbigiisa ku sii fidaayey oo waxuu ogaadey inney iyagu masuul ka yahiin dhibta ay isaga iyo boqolaal dhallinyaro ah oo la mid ahi marayaan.

Safarkii tahriibta ee waayaha badnaa wuu sii socdey, waxay goor gabal dumay oo saq dhexe ah ay guure ku galleon waddanka Ethiopia. Halkaas oo muddo ay ku nagaadeen ku siman saddex cisho. Waxay dhuumalaysi iyo aqallo qarsoon ku jiraanba waxaa la gaadhay goortii loo xadhko xidhan lahaa wadadii ugu dhibta iyo qaxarka badnayd waana saxaraha u dhaxeeya xuduudka Ethiopia iyo waddanka Suudaan. Wali qofna ma hadhin dhallinyartii halkan iska raacday, marba marka ka danbaysa qariib ayey dhulka iyo dadkuba ku sii noqonayeen oo intoodii halkan iska raacday ayaa qoys noqotay dadkana iska dhawaystey. Intii aanu ka bixin Ethiopia ayaa uu Kenadiid go’aansadey inuu la hadlo Hooyadii iyo qoyskii quruxda badnaa ee uu ka tagay si ay u ogaadaan waxa uu ku suggan yahay iyo xaalkiisu halkuu ku danbeeyey.

Hooyo caasha iyada oo markaas uun soo rawaxday oo salaaddii Maqrib tukatay kuna tasbiixsanaysa saliggii yaraa ee ay ku tukanaysey ayuu Mobil-keedii gacanta oo ag yaallay soo dhacay kor bay usoo qaaday oo waxay aragtay inuu yahay tirsi aan waddanka gudihiisa ahayn, qabatay markiiba oo waxay garatay in qofka la hadlaaya ee “Hooyo, Hooyo” lehi uu yahay Kenadiid. Waxay tahli kari waydey inney hadalkii ku celiso oo u jawaabto Kenadiid oo “Hooyo illa hadal” ku celcelinaaya, goor danbe ayey tidhi “Hee Hooyo Kenadiidoow”, markaas ayey neeftii ka soo booday Kenadiid dabadeed waxuu u sheegay halkuu ku suggan yahay, xaalkiisa iyo marxaladdaha sugaaya ee uu rabo inuu cagta saaro. In badan waxay isku daydey inney ka dhaadhiciso sidi uu halkaas uu maraayo ugu joogsan lahaa wuu se ka dhaggo adaygay isaga oo markasta ugu hal celinaayey “Hooyo ii ducee, anba waan noolaan oo nolaashiinaan kafaallo qaaddi doonnaa ama waan dhimmane”. Halkii ayuu Hooyadii ku macasalaameeyey oo uu raacay jidkii dheeraa ee sugaayey.

Hooyadii hadalkiisii waxuu ku noqdey dhanbiilo iyo xanuun hor leh oo qalbigeeda holcinaayey. Waxay werwer ka qabtay nolosha inankeeda iyo inney dib isu arki doonaan oo u kulmi doonaan isagoo bad qaba.

Xuduudka waddanka Ethiopia aad baa loo adkeeyey iyadoo laga taxadaraayo inney ka gudbaan wax anney waddanka iyo madaxdiisu ogayn, waxyaabaha mamnuuca ah waxaa ka mid ah Tahriibta. Tuug tab uu ku baxsado ma waayee waxay mareen oo qardo jeexeen dhul iyo wadooyin loogu tallo galley in la mariyo dadkan tahriibaaya. Saxare kulayl, hanfi iyo xayawaan dad cun ahiba joogaan ayey dhex socdaan. Ma dareemi kartid baqdinta iyo naxdinta isa saran ee xataa dhulku u sanqadhaayey, qaarkood haraad iyo gaajo ayaa laayey, kuwo kale way socon kari waayeen oo way hadheen iyadoo la yaqiinsannaa inuu xayawaan cunni doonno haddana may lahayn awood ay inta fayoobi ku dul joogto inta hadhay.

Intii saxaraha lagu guddo jiray oo ahaa safar dhib badan qaatayna muddo afar maalmoood ah ayaa waxaa hadhay dhallinyar ku dhow toban qof oo dumar u badanaa. Xanuun darran iyo dareen argagax wata weeye marka qof aad wadda socoteen bahalaha iyo cadow u loogtid ood kaga tagtid lakiin mararka qaar nafta ayaa ku faraysa inaad ka tagto si aad taada u badbaadisid oo aydaan iskugu dul dhiman. Bacaluul oo ahaa saaxiibkii kaliya ee ay Kenadiid safarkan ku soo bahoobeen ayaa isagu ku sigtay inuu ka mid noqdo dhallintii ku hadhi gaadhay saxaraha, haraad ayuu luunku ku wareegay iyadoo gaajana u raacday oo ay ka daadagi waydey midhadhkii timirta ahaa ee uu sahayda u sitay. Intii uu ku sugnaa xaaladdaas adag waxaa aad ula tacaaley saaxiibkii Kenadiid oo markasta ku dhiirigalinaayey in aanu hadhin ee uu naftiisa ku khasbo inuu dhaqaaqo si halka ay doonayaan u gaadhaan hadii wadku daayo, Bacaluul waxuu naftiisa ku dirqinaayey inney soocto oo uu is tahbiibo si anney halkaas bahalahu hilibkiisa ugu haaligin.

Markii ay wakhti dheer guure ku jireen oo kontan saacaddood ku dhow ayaa waxay soo gaadheen raggii dadka af duuban jirey ee magafayaasha aynu u naqaanno dabadeed saacado gudahood ayey maxaabiis la haystayaal ah ku noqdeen. Markii ay habeen iyo maalin ku xidhnaayeen xeryo iyo godad ay boqolaal kale oo la mid ah ku abudhnaayeen ayaa rag iyo dumarba lagu khasbay inney la hadlaan ehelladoodii si lacag kumanaan dollar gaadhaysa oo maddax furasho ah loo waydiiyo. Ilaa maalintii ay ka soo baxeen Hargeysa iyo gobollada kale ee la midka ahba ilaa markii ay magafayaasha afka uga galleen hal mar lacag lama waydiin hadda ka horaysey hal sabab ayaana jirtey oo ahayd in ragga intaas soo wadday ay ahaayeen silsilad isku xidhan oo midba ka kale u gudbinaayey dhallinyaradaas laga qafaashay waddankoodii Hooyo.

“Dadka ku shaqaysta tahriibinta ee waddanka gudahiisa ka uruuriya ubaxii usoo kici lahaa waa danbiilayaal qaran oo anney dawladu waxba ka qaban, shaqo la’aantii haysey dhallinyarta waddanka waxaa u raacay magafayaashan maskaxdooda jahawareersan ka faa’iidaysanaaya kuna talaalaaya xanuun dal iyo dad nacayb la yidhaahdo oo aakhiritaanka sababi kara dhimasho iyo halaag nafeed”

Markii qof kastaaba la hadlay waalidkii ee aay u sheegeen xaalaaddooda iyo sida raggaas haystaa u garteen ayaa sidii caadada ahayd waalid kastaaba u tafo xaytey sidii uu ilmahiisa masiibaddu halkaas gaysey uga samata bixin lahaa. Qaarkood waa kuwo dirqi ku hela saddexda wakhti ee ay quudanayaan sida qoyska Kenadiid, kuwo kalana mararka qaarkood dabkaba ma shitaan oo nolosha adduunyo waa ku cakirran tahay sida qoyska Bacaluul ka soo tahriibay. Inta kale ee goobtaas lagu haystaana xaaladda qoysaskoodii ay ka yimaadeen sidaas kor ku xusan ma dhammaan. Kenadiid Hooyadii Caasha waxaa ku ciirtay tallo, waxay garan waydey cid ay miciin biddo oo ay wax waydiisato si ay u badbaadiso inankeedan la haystaha noqdey. Isaga laftiisu wuu ogyahay in anney jirin il dhaqaale oo lacagta intaas leegi ka soo bixi karto si uu isagu uga baxo dhibta haysata dabadeed waxuu qaatay go’aan aad u darran oo dhibtiisa iyo cabsidiisa wata oo ahaa inuu isagu keeno qorshe uu meesha kaga baxsado oo uu kaga badbaado dhibtan kala soo gudboonaatey socdaalki tahriibta ee uu ku guddo jiray.

Ragga ay u af duuban yahiin ee haystaa waxay u badan yahiin soodaan nin kastaaba leeg yahay labba nin oo Soomaali ah oo laysku daray, aad bey u quwad waynaayeen oo u dhaadheerayeen qofka arkana cabsi ayaa markiiba sulaaqaysey. Kenadiid raggii haystey ayuu mid ka mid ah la heshiiyey, heshiis sii dayneed maahee waxuu si fiican u yaqaanney luuqadda Carabida oo uu had iyo jeer kula sheekaysan jiray intuu ilaalinaayo. Maalintii danbe ayuu ka codsadey inuu Mobil-kiisa gacanta u yara dhiibo si uu ula hadlo Hooyadii, waxuu ka ogolaadey inuu labba daqiiqo oo kaliya kula hadlo ka badan se aanu ogolayn. Wuu la Hadley Hooyadii waxaanu ku yidhi “Hooyo xaaladdaydu way fiican tahay wax dhib ahinna hadda ima hayso, waan ogahay in lacagta intaas leeg ee lagu waydiiyey anney suurtogal ahayn bixinteedu ee Hooyo wakhtiga aan kula hadlayana waa lay xadiday waxaad se yeeshaa lacagtaas raadinteeda iyo bixiteeda toona haysku hawlin, hadii ay kula soo hadlaanna u sheeg inaad soo waddo ood soo dirayso maalmaha soo socda aniguna meeshan anigaa ka baxaaya ee werwer la’ow Hooyo inna soo ducee in anney waxba I yeelin dadkaas I haysta een u xanibanahay.”

Markuu intaas ka gaadhsiiyey ee anney wali jawaab u celin Hooyadii ayuu dhiggay Mobil-kii uu gacanta ku hayey waayo waxuu arkay ninkii u dhiibay oo xaggiisa u soo socda ka dibna wuu siiyey isagoo u mahad celinaaya. Bacaluul oo ahaa saaxiibkiisii ay jidkaa dheer soo wadda mareen ayuu u so bandhiggay qorshe ah inney meeshan ka baxsadaan, aad buu Bacaluul uga soo horjeedsadey saxiibkii Kenadiid isagoo u iftiiminaaya khatarta dhimashada wadata ee ku gaddaaman qorshahiisa. Markii uu ka diiday ayuu ka fikiray qof kale oo qorshahaas ay wadda galaan dabadeed markale waxuu u bandhiggay Samaale oo isaguna ka mid ahaa dhallintii ay mudada isku jidka soo ahaayeen, Samaale-na werwer badan oo ku furnaa dartii waxuu isku biimeeyey qorshahaas khatarta ah ee uu Kenadiid usoo bandhiggay.

Meesha ay ku jireen waxay ahayd deyr weyn oo leh labba albaab oo waaweyn iyo saddex yaryar oo laga baxo lagana soo gallo. Waxaa dhammaantii ku hareeraysnaa ciidan qoryo sita oo qaarkoodna deyrka dibadiisa joogeen, kuwo kalena albaabada ilaalo u ahaayeen halka in kalena ay ku dhex jireen tahriibayaasha oo dhex seexan jireen si ay u kala ilaaliyaan. Raggaas dhex jooga ee ciidanka ah waxaa agtooda caadi ka ahayd inney hablaha tahriibayaasha ah faro xumeeyaan iyagoon u Aabbo yeelayn qaylada iyo oohinta indhahooda ka qubanaysa. Waa dareen gilgilaaya qalbiga qofka ag jooga ama u muuqdo ficilka noocaas ahi lakiin ninka ka hadla xabbad ayey ku qaboojin jireen, waa dareen xanuun kulul oo aanu qofna ka jawaabi Karin isagoo jawaab la’aantaasi ku badbaadinaaya naftiisa. Dhammaantood arxan laawayaal ayey ahaayeen rasaasta ay dadka ku furayaan anney waxba la ahayn.

Waxaa deyrkaas ay dhex joogeen ka dhisnaa taandhooyin yaryar oo sidii cariishka loo sameeyey loona hoydo. Deyrku guudka sare wuu ka banaan yahay oo ma laha wax hadheeya maalin oo dhan cadceeda ayaa ku garaacda habeenkiina dhaxanta. Muu lahayn galdaloolooyin badan oo dadku ka bixi karaan waayo waa meel aad loo adkeeyey oo loogu tallo galey in ay maxabiis ku ahaadaan inta la madax furanaayo.

Qorshaha ay Kenadiid iyo Samaale rabaan inney kaga baxaan meesha waxuu u dhignaa sidan; deyrka waxaa dhex yaalley salaan waxoogaa leeg oo ay iyagu keensadeen kuna ilaabeen meesha. Xilliga habeenkii gaar ahaan marka ay labba iyo tobanka habeennimo dhaafto ilaalada goobtu way yaraataa oo askarta badankoodu siiba inta dhex joogta iyo kuwa albaabada ilaalinayaaba qof qof kaliya ayaa ka soo hadha halka inta kalana ay iska seexdaan. Halkaas ayey ahayd fursadda ugu weyn ee ay haysteen, waxay ku tashadeen inney salaanka deyrka saaraan oo ay deyrka ku koraan xagga kalana uga dhacaan dabadeed ay sidaas duurka ku galaan. Habeenkii ballanku ahaa ayey isu soo dhawaadeen iyagoo ag jiifsadey halkii salaanku yaallay agtiisa. Waxay mataleen sidii kuwo fiid seexanaaya oo anney kaba qasnayn, waxa ay ku seexdeen kabahii ay meesha ku soo galleen iyagoo aad u adkaystey kuna tallo galley baxsasho iyo orod faro badan.

Markii sanqadhu duntey ee ay arki waayeen wax dhaqaaqaaya ayey aad yar ka dhex kaceen salaankiina gidaarka deyrka ku tiiriyeen si ay ugu koraan. Saddex ciidanka ka mid ah oo hubaysan ayaa albaab aan aad uga fogayn fadhiya oo isku mashquulsan, dhammaan albabaada kale ee deyrkuna way wadda xidhnaayeen. Markii ay ku tiiriyeen ayaa waxa hor koray Kenadiid ilaa uu si bilaa sanqadh ah ku gaadhay dusha sare ee salaanka dabadeed waxaa ka soo daba koray Samaale si uu saaxiibkii u badhi taaro oo uu deyrka dushiisa u koro. Kenadiid muddo yar gudaheeda ayuu korka kaga istaagay seeskii sare ee deyrka. Markiiba waxuu eegay hoostiisa oo waxuu arkey in anney ilaalo joogin, dhulka ka hooseeyana burciid yahay oo aanu waxba yeelayn hadii uu ka shalwado. Samaale ayuu gacanta u fidiyey si uu u soo caawiyo oo isaguna figta sare ee deyrka u yimaado. Nasiib darro se gacantuu sidaas u soo qabtey iyo rasaasta wadda socota ee Samaale lugta kaga dhacdey ayuu Kenadiid ku war helay. Intii anney soo gaadhin tii lagu soo ganay ayuu deyrka dhinaciisa kale iska shubay oo beerka daray camuuddii ka hoosaysay, markiiba isa dhiganne cagaha ayuu wax ka deyey iyagiina way soo eryadeen oo cagta ayey cagta u saareen iyagoo qoryo degta ku sita. Waxay ahaayeen rag laxaad iyo quwad u dhashay oon orodka ku fiicnayn lakiin si halis ah u taba-baran. Waa saq dhexe meesha uu Kenadiid xulayaana waa keyn weyn oo baqdintu hadhaysey oo dabaysha caleemaha ruxaysaa kugu abuurayso cabsi aan xuduud lahayn, waxa se intaas oo dhan kaga daran raggan hubaysan ee sanqadha kabahoodu soo baxayso ee dareenka argagaxa wata abuuraaya.

Waxuu ordaba waxuu dareemay inuu tamar gabay oo aanu lahayna awood uu ku sii firdhan karo si uu raggaas uga baxsado. Siduu u rooraayey ayuu arkay god qarsoodi ah oo meel geed hoostii ah ku yaalla dabadeed waxuu markiiba go’aansadey inuu halkaas galo oo uu raggan eryanaaya kaga badbaado kuna nasto, haddana waxuu markiiba ka fikirey armuu bahalo galleen yahay godku. Ugu danbayn wuu galley waxbana kalamuu kulmin, wax aan dhammayn labba daqiiqo kolkuu ku jirey ayey soo dul mareen iyagoo rooraaya oo qoryahoodii sita. Waa saddexdii nin ee fadhiyey albaabka dhaawacayna saaxiibkii Samaale.

Waxoogaa goortii ay maqnaayeen ayey soo laabteen saddexdoodiiba iyagoo faro madhan, waxay mar kale soo dul mareen godkii uu Kenadiid ku dhuumanaayey iyagoo isku lahaa waaggu markuu baryo ayeynu raadkiisa raacaynaa oo soo qaban doonnaa. Markii ay ka libdheen ee ay dhaafeen ayuu godkii ka soo baxay dabadeed waxuu aad uga baqay meeshan madow haddana waxaa kala weynayd cabsida ka haysey inuu waaggu halkaas ugu baryo oo ay helaan raggii uu ka soo firdhadey. Waxuu soo guureeyaba oo uu ka baydho meel kasta oo uu ku tuhmaayey magafayaal kale goor waagga barigiisii ku dhow ayuu ku soo dhawaadey magaalo iftiinkeed, ma garanaayo meel ay tahay waxuu se mala-awaalkiisa saartay inuu Suudaan hadda soo gaadhey. Wuu socdey oo magaaladii ayuu soo dhex galay dabadeed Soomaali meel degan ayuu nasiibku ku soo hagaajiyey oo uu u soo galay.

Markii ay arkeen sida darayadu korkiisa uga muuqato ayey caawiyeen oo siiyeen meel uu ku maydho, wax uu cunno iyo meel uu seexdo oo muddo ku nasto. Kolkii uu soo Kacey ayey damceen inney waraystaan isaguna waxuu naftiisa go’aan kula gaadhay in aanu waxba u sheegin ee uu kaga baxo uun in uu magaalada joogay maalmo cidna aanu ka garanayn kana soo lumay asxaab badan oo uu la socdey iyo meeshii doonta laga raacaayey. Waxuu sidoo kale ka codsadey inney mobil u dhiibaan uu ka garaaco qaar ka id ah ehelladiisii, wayna ka ogolaadeen. Markiiba Hooyadii ayuu la soo Hadley isagoo ugu bushaaraynaaya inuu ka soo firdhadey meeshii lagu haystay ee lacagta badan lagaga doonaayey haddana xaaladdiisu fiican tahay oo uu dhex joogo waddanka Suudaan, waxuu sidoo kale u sheegay inuu goor dhow taggi doonno goobtii doonta laga raacaayey ragga joogana uu wakhti la qaato si uu dantiisa uga fushado. Farxada ayey ilmaysey Hooyadii madaama inankeedii caafimaad qabo oo Alle swt ka soo furdaamiyey raggii haystay.

Reerkii uu maalintaas la joogay nin ka mid ah ayaa kaxeeyey oo geeyey halkii doomaha tahriibayaashu ka baxayeen, markii uu tusay wuu iskaga soo noqdey waxaanu raggii doomaha raraayey waydiiyey lacagta ay halkan tahriibayaasha kaga qaadaan si ay u saaraan doomahaas yaryar ee dadka lagu daad gureeyo, way u sheegeen dabadeed mar labaad lacagtii inuu Hooyadii waydiiyo way u cuntami waydey. Inkasta oo ay tii hore in badan ka yar tahay haddana waxuu oggaa jeebka Hooyadii waxa ku jira iyo in ay dhib ku noqonayso helitaanka lacagtaasi. Markiiba go’aan kale ayuu gaadhay madaama uu luuqaddii si fiicna u garanaayo kaas oo ahaa inuu mudo halkaas ku qaato si uu ula heshiiyo dadka jooga goobtaas.

Waxuu la joogay mudo labba billood ku dhow isagoo si bilaash ah xooggiisa ugu shaqayn jiray, hadday noqoto inuu u kala turjumo Soomaalida iyo Suudaaniyiinta, inuu u soo iibiyo shaaha iyo hadba waxii kale ee ay magaalada uga baahdaan, u qoro oo u tiro kobo tirada hadba doomaha raacaysa. Ugu danbayn waxuu kasbadey qalbigooda illaa uu ka dhaadhiciyey inney si bilaash ah doonta ku saaraan oo u tahriibiyaan. Waxay ku xidheen lacag yar oo aan shan boqol oo dollar dhammayn oo ay siiyaan mukhalaska doonta uu raacaayo wadda, intaasna Hooyadii ayaa usoo dirtay.

Waxuu raacay doontii isagoo markasta Alle swt ugu mahad celinaayey siduu uga soo badbaadiyey jidkii halaagga ee dhibta badnaa, waxuu sidoo kale Alle waydiisanaayey inuu ku nabad yeelo doontaas yare e uu raacay ee biyaha dul sabaynaysa. Mudo laba habeen iyo maalin ku siman ayey biyaha guudkooda dul socdeen iyagoo wadnaha farta ku haya. Markii ay usoo ddhawaadeen xuduudda waddanka Jarmalka ayey si kadis ah u arkeen doon kale oo tooda ay wataan ka yar kanna xamuul badan oo janjeedhsatay kuna dhow inney qalibanto. Wax ka yar shan daqiiqo ayey dhinaca kale isu rogtay oo dadkii saarnaa dhammaantood ay biyahii cuskadeen, markiiba qaylada ayaa yeedhay oo I badbaadiya ayey isku dareen lakiin maciin ma jiro aan Illahay ka ahayn iyo biyaha ay badhtama ugu jiraan ee dili doona hadii annu Alle ciidamadiisa u soo dirin.

Kenadiid iyo asxaabtii tirada badnayd ee doonta badbaadey saarnaa aad ayuu dareenkoodii isu badalay, waxay waxba u qaban kari waayeen dad badan oo diin, dub iyo dhaqanba ay wadaagaan oo hortooda biyo ku qarqamay kuna dhimanaaya iyagoo arkaaya. Dhacdadaas xanuunka badan gadaasheed waxay gaadheen goob xuduud ah oo ay doontii kaga dageen, waxaa markiiba gacanta ku dhigay dawladdii waddankaas ka talinaysey oo inta ay badankooda faro ka qaadeen xeryaha qaxoontiga ku guray. Nasiib wanaag Kenadiid ma ahayn dadkii farahaas laga qaadey ee wuu ka baxsadey oo magaalada ayuu galley. Qoysas Soomaali ah oo meel degen ayaa caawiyey oo uu ku ilbaxay intuu uu ku sugnaa. Tallaabo kasta oo uu qaado Hooyadii ayuu u sheegi jiray isagoo markasta xasuusinaayey inney u ducayso.

Mudo sannad ku dhow goortii uu joogay ee uu magaaladii si fiican u kala bartey ayuu raadiyey khad kale oo uu kaga baxo, ugu danbayna wuu ka baxay waxaanu ka soo jeedsadey waddanka Sweden oo uu helay dhalashadiisii markii uu in badan joogay. Hooyadii iyo reerkooda intiisa kale waxuu noqdey mid anfacay oo wax badan u qabtey. Xilliyada uu se ka sheekaynaayo jidkii halaagga iyo wadooyinkii khatarta ahaa ee uu u badheedhay isma odhanaysid wuu noolanaya iyo dib ayuu adduunka u sii joogi doonaa midna. Waad qiiroonaysa oo qalbiga waxaa kaaga abuurmaaya dareen ku odhanaaya ha ka tagin dhulkaaga Hooyo si aad uga badbaadid khataraha ku gaddaaman tahriibta.

Warsan

1

Waris iyo Warmooge waxay ku heshiiyeen inney nolosha wadaagaan oo dhib iyo dheefba wada qaybsadaan, wada qaddaan ama wada dhargaan intey ku gudo jiraan nolosha sugaysa ee ay ku heshiiyeen lamaanahani. Xaladda waddanku ku sugnaa xilligaas iyo duruufaha nololeed ee ku gaddaamani waxay ahayd mid aan u saamaxayn inney wada qaataan nolol badhaadhe iyo sareedo leh, lakiin Alle Swt ayey talo saarteen iyagoo waydiisanaaya inuu ugu gargaaro kuna garab galo waxii khayr ah ee ay u socdaan oo ah dhamaystirka nolosha ay hada ku nool yahiin oo ay is guursadaan si ay uga mid noqdaan qoysaska islaamka ah ee adduunka ku firidhsan. Waris iyo Warmooge labaduba waxay ka dhasheen reero aan sidaasi xoolo buurran u haysan, oo waxaa sameeyey duruufaha waddanku ku jiro oo xilligaasi ay ahayd wakhti dagaal sokeeye laga soo noqday xaladda lagu sugan yahayna ahayd mid dhibteeda iyo maal la’aanteedaba wadata, hadana kamay niyad jabin ee waxay ku kalsoonayeen is dorashadooda iyo reeraha ay ka dhasheen oo ay hubeen in anney hor istaagayn heshiiskooda guur.

Warmooge u yimi reerkii inantu ka dhalatay sida caadada iyo dhaqanka soomaliyeed ahaan jirayna usoo geed fadhiisay Waris, waxii uu xoolo xiligaasi isku tuhmaayey ee uu reerka inantu ka dhalatay ugu tallo gallayna farta ka saar oo sii, gudoon wacan iyo gacan qaad ka danbee inantiina loo hibee. Maalintaasi waxay ahayd maalin uga duwan maalmaha kale lamaanahan madaama oo ay nolosha ku midoobeen reerna yagleeleen oo dhisteen Alle-na u rumeeyey rajadoodii ahayd inney isu xalaalloobaan oo darmo qudha ku wadda laddaan. Waxuu midba dhinaciisa ula yuruuraa farxadda qoysnimo iyo dareenka rasmiga ah ee qalbigiisa u shidaaya sidii dab la ololliyey. Muddo ka dib aqal galle oo reer dhisan oo meel loogu soo hagaago leh ayey noqdeen. Waa reer ku faraxsan nolosha qoysnimo ee ay ku midoobeen, lama qiyaasi karo farxadda iyo raynraynta laga akhrisan karo wajigooda iyaguna ay quluubta iyo qalbiga ka dareemayaan. Cawa waxay ka gudbeen xaaladda dhalinyarnimo waxayna isu diyarinayaan inney noqdaan Aabbo iyo Hooyo lagu daydo oo nolosha inta karaankooda ah la jihaada si ay ugu halgamaan nolosha ay diyaarka u yahiin inney wada qataan. Nolosha qoysnimo ee ay ku nool yahiin waa mid iska adag, hadana waa kuwo ku faraxsan waxkasta oo kala soo darsa nolosha iyo waxii hareeraheeda ahaadayba. Waxay sidaasi ahaataba oo Waris iyo Warmooge noloshoodu iska adkaataba hada waxa noloshooda saddexayn doona ilmo Alle Swt ku arzaaqay oo ay hadda ogaatay Maama Waris.

Waxay dareentay oo ogaatay inney xaamilo noqotay oo Alle dhexdooda ubad ka beeray wali se ma ogga Aabbo Warmooge. Cawa waa habeen kale oo farxaddeed waxay u sheegtay Warmooge inney xaamilo tahay oo noloshooda ilmo ku sii biiri doono dhawaan, waa war ay sugaayeen dhagahiisa, qalbigiisa iyo quluubtiisuba aadna ugu farxeen, waxuu xaaskiisii Waris siiyey waano isagoo leh ” Wariseey is ilaali oo naftaada ogow wax ku dhibayana haysku dayin qabashadiisa”, dhinaca Kale waxuu raaciyey mahad celin Alle uu u maad celinaayo isagoo ku tirabaaya “Allow adigaa mahad oo dhami kuu sugnaatay madaama oo aad qoyskayagii balaadhisay ilmo-na nagu arsaaqday oo na tarmisay Alxamdulillah.”

Waxay ahaayeen Hooyo iyo Aabbe ku sugnaa farxad iyo raynrayn oo sugayey ilmahoodii currad iyo ubaxii uu Alle ka abuuray jiidhkooda, lama qiyaasi karo farxada ka muuqata cawa qoyskani waana mabsuud oo way isku faraxsan yahiin iyagoo isu diyaarinaaya sidii ay u noqon lahayeen waalid ka soo baxa kaalintooda oo xanaaneeya ubadka Alle ka dhex abuuray.

Waxuu wakhtigu is guraba oo maalinba maalin usii dhiibto habeenba habeen ugu xigo Alle Swt waxuu ifka keenay inantoodii currad oo ay Warsan ugu wanqaleen, hadda waa saddex qof oo qoys tarmay ayey noqdeen wallow noloshoodu wali u adag tahay sidaynu hore usoo sheegnay . Warsan waxay la kowsatay xaalad iyo duruufo adag oo nololeed inkastoo waalidkeedu u dadaali jireen oo ilaa waxa ay hayaan iyadu ka dharagto anney iyagu cuni jirin. Warsan waxa ka daba dhashay Warfaa iyo carruuro kale oo dhawr ah oo iyaguna la koray oo la kowsaday noloshooda oo wali adag oon wax hantiya oo la tabtaa anney xilligaasi u kordhin.

Iyada oo ay sidaasi tahay Aabbo Warmooge waxuu awoodi waayey inuu si joogto ah usoo helo quutal daruurigii ay reerkiisu ku noolaan lahayeen, iyada oo sidaasi tahay maalmaha qaar waxa laga yabaa in aan dabkaa loo shidin oo carruurtu gaajo darteed oohinta isku daraan ileen iyagu waa carruuroo waa la waayey garan maayaane ilaa xaafaddaha jaarku u keeni jireen waxay cunaan oo ay ku nooladaan. Warsan waxay garaadaysatey iyadoo reerkoodu ay durufahaas adag ku nool yahiin oo ay adag tahayba siday maalintaas waxay cunaan ay u heli lahayeenba.

Warsan waa inan yar oo da’deedu ma wayna lakiin caqliga iyo maskaxda saaran waxuun baa qiyaasi kara Alle swt, maaha mid uu bini’adam suurayn karo marka laysu eego intey jirtay iyo miisaankeeda. Wakhtigan da’deedu waa Toddoba Sanno sida muuqata se labaatan jir ka caqli badan oo xilligani Hooyadeed Waris waxay ka kafaalo qaadatay hawlahii guriga in badan oo ka mid ah. Waagan iyo maalmahanba waxay Warsan waalidkeedu isku taxaluujinayeen sidey inantooda currad iyo walaalkeed Warfaa oo ka yaraaba ay waxbarasho ugu heli lahayeen si ay barito u anfacaan oo u helaan tacabkay maanta gashadaan. Waa run oo way muuqatay in xaladdooda nololeed ay wali cakiran tahay oo adag tahay lakiin waxaa maankooda ku wayn sidii ay caruurtooda yar yar wax u bari lahayeen oo u soo saari lahayeen wax kasta oo ay ku qaadataba.

Hooyo Waris waxay subaxan u baqooshay malcaamad Quraan aan sidaasi uga sii fogayn hoyga ay ku nool yahiin si ay macalinka ugala hadasho wax dhigashada labadan carruura. Malcaamadda waxa jooga macalin Warsame oo isagu ah macalinka isagu udhiga ardayda Quraanka sidoo kale ah assaasaha malcaamaddaas. Hooyo Waris waxay kulan aan dheerayn la qaadatay Macalin Warsame iyadoo u bandhigtay duruufaha noloshooda hadheeyey iyo siday u jeceshahay inay carruurteedu wax u bartaan. Macalinkaasi maalintaas aad buu uga qiirooday waxuuna u muujiyey naxariis isagoo ay maankiisa buux dhaafisay oo uu aad uga fikiraayey Hooyada sidan carruurteeda ugu dedaalaysa tolow hadii darafkeeda in uun wax adduun ahi ku jiri lahayeen heerkay ubadkeedan yar-yar gaadhsiin lahayd.

Warsame (macalinkii malcamadda) waxuu Hooyo Waris ka aqbalay codsigeedii waliba si bilaa shuruuda isagoon wax adduun ah ka rabin ayaa waxuu u sheegay inney aroorta keento malcamadda labaddeeda caruura si uu Quraanka ugu dhigo. Waris waxay aad ugu faraxday war celinta naxariistu ku dheehan tahay iyo qalbi wanaagiisa uu kaga aqbalay codsigeedii. U mahad celisay macalinkii waxayna qalbiga ugu qaboojisay inney mar uun carruurteedaasi guddi doonto abaalka aad u gashay ee ah inaad ka soo saartay dariiqii madoobaa ee nolosha kaga sugnayeen una soo saaray banaan cad oo cilmi yaallo. Dhanka kale waxay mahad oo dhan u celisay Alle Swt oo ay in badan ka bariday inuu umaddiisa u sakhiro, maantana uu ducadeedii aqbalay oo ajiibay. Waxay ka soo laabatay malcamaddii iyadoo aad u faraxsan, waxayna gudo gashay sidii ay u qalabayn lahayd Warsan iyo Warfaa uguba diyaar garayn lahayd waxay u baahan yahiin oo dhan sida buugaagtii ay wax ku dhiggan lahayeen.

Ku guulaysatay inney dhamays tirto carruurteeda una diyaariso waxbarashadoodii u horaysay. Dhanka kale Warsan iyo walaalkeedii yaraa waxay aad ula dhacsanayeen inney tagaan meel carruur iyaga oo kale ahi joogto, si ay wax usoo dhigtaan oo sida qayrkood intey buug iyo qalin qataan tagaan goobaha waxbarasho, sida caadiga ah waa maalin labadan carruura ee walaalaha ah (Warsan iyo Warfaa) uga duwan maalmaha kale madaama oo ay maanta bilaabeen waxbarasho. Warsan hadii ay garaad wacan oo ay ku garato lahaan lahayd inney maalintaas taariikhda qorto way qori lahayd si ay xasuus ugu noqoto maalmaha soo socda oo ay u tixraacdo maalintii u horaysay ee ay buug qaadato. Ma se jirin wakhtigaas caqli buuxa oo waxyaabaha qaar ay ku xasuusato si ay nolosheeda buug ugu samayso u noqda tixraac iyo marjac ay dib ugu noqoto xilliyada qaar.

Carruurtu marka ay yaryar yahiin waa kuwo ku sifooba xilliga waxbarashadooda koowaad inney ku ciyaaraan buugta loo dhiibo oo wakhtigooda ku bixiyaan inney carruurta ay isku da’ yahiin iskala ciyaraan. Dhammaan dhaqannadaasi may ahayn kuwo ay Warsan yar ku sifowday, waa gabadh yar oo caqli iyo maskaxda saarani ay yihiin kuwo ay qayrkeed ku dhaaftay, waa ilmo yar oo qofkii arkaa ama u fiirsadaa dhaqannadeeda uu moodaayo inney tahay qof wayn oo hoos ubax ah, waa mid ay hooyadeed markasta Alle ugu xamdi naqdo inuu Warsan siiyey oo ay tahay mid da’deedu ka wayn.

Warsan dhigatey waxbarashadeedii muddo markii ay ku jirtay ku dhow sannad ayey noqotay xiddig ka dhex iftiintay malcamadda ay dhiganaysay, waxay ahayd mid aan waxbarashada cidi ku gaadhin intii markaas ay isku midka ahayeen. Waxay dhigataa Quraanka oo aan maalin lagu soo celin. Wakhtigu waxuu socdaba Quraankii waxay ka gaadhey meel sare mudo sannad iyo badh ah. Haatan Hooyo Waris waxay ku rajo wayn tahay inney inanteeda dugsi gayso si ay waxbarashadeeda meel sare uga gaadho. Warsan iyo Warfaa oo ah walaalkeedii ka yaraaba waxay gaysay dugsi hoose dhexe oo magaalada ku yaallay, waxay u waayo sheegatay maamulahii dugsigaas iyadoo ka codsanaysa inuu mid ahaan ka daayo bisha dugsiga madaama oo anney lahayn awood ay ku wadda bixiso.

Maamulahii dugsigu ka aqbal Hooyo Waris in labada carruura midkood ka daayo qarashka bisha ee ardayda laga qaaddo, carruurtiina sidaasey dugsigii ku galleen iyadoo fasalka labaad ay fadhiisatay Warsan ka dib markii imtixaan laga qaaday kuna guulaysatey. Warsan yar dhigatey dugsigii sidii caadada u ahaydna dadaashay waxayna noqotay mid waalidkeed, macalimiintedii wax udhigaayey iyo dugsigiiba sharaftooda kor uqaaday oo magaceeda ay hadhsadeen Hada waxay noqotay gashaanti da’deedu waa 15 jir qofkii arkaa uu isku qabanaayo oo is odhanaayo tani waa xuural cayntii adduunka mise tolow waa tii janada oo adiga uun lagu tusay. Hada waxay dhammaysatey dugsigii hoose dhexe iyadoo gashay kaalmaha ugu sareeya ee wadanka oo dhan, waxayna kor uqaaday sumcaddeedii tii waalidkeed iyo tii dugsiga ay ka soo baxdayba.

Warsan waxay ku baraarugsan tahay xaladda ay wali reerkoodu ku nool yahiin ee aan wali sidii hore wax badan dhaamin iyo duruufaha ka jira gurigooda dhexdiisa ee looga fadhiyo inney wax ka badasho iyada iyo walaalkedii yaraa ee Wargaa. Waxay bilaash ku heshay dhigashada dugsiga sare waxayna gashay oo bilowday iyadoo sii wadata waxbarashadeedii, sannad markii ay dhiganaysey ayaa waxaa isna dugsigii ka baxay walaalkeed Warfaa Oo sannad ka hooseyey. Warfaa wuu iska diiday inuu waxbarashadii sii wato waxuuna ka door bidday inuu shaqaysto si uu reerkooda udabaro, waxaanu shaqo ka helay bakhaar uu lahaa nin ay Aabbahii ilmadeer yahiin oo adeer ugu toosan. Warfaa yare waxuu shaqo ka helay bakhaar adeerkii lahaa, da’ ahaan aad buu u yar yahay hadana waa go’aan adag midkaa uu qaatay ee uu rabo inuu ugu hiiliyo nolosha reerkooda waana nin iyo caadadiiye, shaqaysay oo isagoo da’daas ah ka adkaa quutal daruurigii aasaasiga ahaa ee reerkoodu quudan lahaayeen, isaguna si fiican ayuu uga soo baxay hawshii bakhaarkaas uu ka hayey.

2

Warsan waxaa u dilaacay indhahii lagu yaqaanay inan gashaanti ah ee ay aasaageed ku dhex gali lahayd, iyadu waa gabadh yar oo dhawrsan misana anney gurigooda iyo waxbarashadeeda waxba uga dhaxaynin. Waxay yeelatay asxaab ay dhammaantood isku barteen dugsiga lakiin dadka dushay walaalo ka ahayeen Nimco ayey se saxiibo aad isugu dhow noqdeen. Nimco lafteedu waxay astaamo badan wadagaan Warsan sida degenaanta, dhawrsanaanta iyo astaamo kale oo badanba waana sababta ay Warsan isku lugta u noqdeen ee ay u saaxiibeen. Labadooduba waxay ahayeen kuwo ku suntan akhlaaq wanaag ardaydana sida shamaca uga dhex ifa oo ka dhex muuqda, waxay lahayeen jadwal nololeed ay raacaan oo noloshooda ku maareeyaan Sida waxbarashada oo kale iyo dhaqamada kale ee fiicanba, intaasi waxa udheerayd inney jaar iyo ood wadaag ay ahayeen oo ay ahayeen saxiibo isku xaafad ah isuna muuqda.

Waxay sidaasi ahaataba Warsan waxay ka guureen gurigii ay ku jireen wallow anney sidaasi uga sii foggaan xaafaddii ay degenaayeen, hadana waxay daris la noqdeen jaar cusub iyo dad badan oo anney hore isu aqoonin hada se ay ugu horayso. Way la qabsadeen jaarkoodii cusbaa waayo markii hore’ba Warsan iyo reerkoodu waxay ahayeen kuwo dun wanaag u dhashay oo aan dadka dhibin cidina anney ka ashkatoon. Warsan dariskooda cusub waxa ah ama degen Reer faarax waana qoys balaadhan oo hablo iyo inamaba ka kooban Hooyadii iyo Aabbahii dhalayna dhex joogaan. Liibaan waa curradka reer Faarax, waa arday jamacaddeed oo sannadkaas ka baxaayey jamacadda, waxuu baryahaaba sheedda kala socday heegadan inteeda ka roon ee rabi u dhammays tiray qurux middii dumarka lagu suurayn jiray.

Liibaan waa wiil joog iyo jamaal isba Alle Swt udhaliyey oo dhalinta qayrkii ah laga soocan dhaqan wanaag iyo waalid adeecnimo. Waxa damac wayni ka galay Warsan oo deriskooda cusub ah, waxuu bidhaansan jiray xilliyada ay dibada u soo baxdo isagoo aad ugu faraxsan muuqeeda, iyadu se warba uma hayso in dusha laga ilashanayo oo lagu hamiyaayo waligeedna nin afka umay kala qaadin hadalna ma dhex marin sas ayey ka qabtaaba oo la hadalkooda ceeb ayey u haysataa. Liibaan ma garanaayo xilliga kashiisa dareenka intan leegi ku abuurmay, waxuun buu isu haystaa inuu yahay qof matalaaya waali oo suuraysanaaya waxaan suurtogal ahayn, waxu sidaasi ahaadaba waxuu isku dayey inuu Warsan macluumaad dheeri ah ka soo helo nolosheeda iyo siday isku yahiin la hadalka ragga, dugsigay dhigato, halkay kamarayso iyo waxyaabo kale oo badan.

Waxaa ku adkaatay siduu ula hadli lahaa waayo mabay jirin fursad uu kula hadlaa oo umay banaanayn, waayo qofka marka aad meel uun ku kulamaysaan ayaad hadal gaadhsiin kartaa lakiin iyada waxba ugamay dhaxayn gurigooda iyo waxbarashadeeda dibadna waxaaba u ahayd intay wax soo dhiganayso. Nasiib wanaag se liibaan waxuu ogaaday in ay Nimco saxiib dhaw ay yahiin, Nimco aqoon dheraad ah uma lahayn Liibaan laakiin waxuu u yaqaanay oo uu ku bartay inay Liibaan saaxiibo ahayeen Nimco walaalkeed ka wayn ee Maxamed, sidaasi darteed Liibaan marar qaarkood saaxiibkii ayuu gurigooda ugu tagi jiray halkaas oo uu Nimco ku arki jiray. Fursad buu u arkaa uu Warsan ugu dhawaan karo inuu Nimco aqoon aan sidaasi u durugsanayn u leeyahay. Liibaan waxuu qorsheeyey sidii uu Nimco ula hadli lahaa si ay ugu noqoto dhabo ama dariiq uu usii maro Warsan. Waa mid kamid ah maalmaha Alle abuuray waa se maalin uu jaanis u helay Nimco iyo la kulankeeda oo uu aaminsanaa inney u noqon karto waddada kaliya ee uu Warsan oo uu caashaqay ku gaadhi karo, waxay isugu soo galeen mid ka mid ah dukaamada xaafadda ku yaala oo ay labadooduba muraad u lahayeen.

Salaan iyo is xog waraysi kooban ka dib waxuu toos u gudo gallay ujeeddadii uu ka laha Nimco ee ku saabsanayd helitaanka Warsan, isagoo ay daba socdaan su’aalo kooban oo uu ku rabo helitaanka dabeecadeeda iyo dhaqankeedaba. Waxayna dhammaan uga sheegtay Warsan war fiican oo uu ku farxay misana u noqday shidaal uu xaggeed ugu dhaqaaqo. Waxa ugu wayn ee walaac galiyey waxuu ahaa maalintaas inney Nimco ku wargalisay in anney waligeed nin afkeeda u kala furin kana helin la hadalkooda iyo dhexgalkoodaba, taas oo uu uga cabsanayey inney ku gacan saydho codsiga uu wato iyo ka helitaanka uu ka helayba. Waxay se nasiib wanaag ah inney Nimco ugu hal celisay inney hawshiisa gali doonto oo saxiibaddeed ku qanci doonto la socodka ama xidhiidhka rasmiga ah ee uu u gol leeyahay Liibaan.

Saaka waa subax Sabti ah waa subax ka duwan maalmahii hore marka laga eego dhanka Warsan. Waxaa sidii caaddada ahayd la yimi dugsigii si ay uqaataan xiisaddahii maalintaas jadwalka fasalka ku yaalley, Nimco iyana waxay timi fasalkii waxayna so ag fadhiisatay saaxiibadeed Warsan, la qaaday fasalka intiisii hore waxa loo soo baxay nususaacahii. Nimco waxay u aragtay fursad inney saaxibaddeed u heshay ay kaga dhaadhiciso dhanbaalkii Liibaan u soo dhiibay ee ahaa helitaanka Warsan iyo inuu dareen xaqiiq ah u qaadday.

Nimco waxay guddo gashay hadaladii ay kala kulantay Liibaan iyo sida uu ugu han wayn yahay iyada, waxayna ka codsatey Warsan inney la qabato ama ka aqbasho Codsigiisa si uu isna ugu farxo idinkuna u noqotaan kuwo ku guulaystay dareenkooda. Warsan aadbey ula yaabtay saaxiibaddeed iyo codsigan xasaasiga ah ee ay ka codsanayso, waxayna hadal ugu soo gaabisay “hadii uu Warsan doon yahay maxuu iigu soo badheedhi waayey ee uu adiga kaa soo doonay?”

Waa hadal qariib ku noqday Nimco waayo kamay filanayn inney su’aashaas waydiiso dhanka kale waxay u aragtay inney wali wakhti haysato ay wax kaga dhaadhicin karto oo ay dhawdahay, waxayna aad yar ugu jawaabtay “waxuu waayey fursad uu kugula hadlo waayo adigaa maxjabad iska ah saxiib.”

Warsan way ka aqbashay Nimco inney la kulanto Liibaan si ay iyagu isu af gartaan oo u heshiiyaan ama u kala taggaan, waxayna ku kala tageen hawraarsan iyo waayahay ee u yeedh waxuu la shir yimaaddo. Nimco aad bey ugu faraxday inney Warsan ka dhaadhiciso inuu Liibaan damac ka galay oo ay ku guulaysato qorshahedii ahaa inney dalabkii walaalkeed Liibaan uga yimi oofiso oo Warsan u keento. Waxay liibaan ku soo celisay inney Warsan ka dhaadhicisay dalabkisii ahaa inney isu keento si uu ugu murraad sheegto iyada, waxayna balamisay aroorta marka ay dugsiga ka soo baxaan iyada iyo Warsan inuu ugu yimaado meel aan sidaasi uga sii fogayn dugsiga ay dhigtaan.

Waa maalin ku wayn isaga waayo malo-awaalkii badnaa ee maskaxdiisa ku wareeggaayey ayaa u eeg inuu rumoobo oo uu hirgallo waana sida uu ku rajo wayn yahay Liibaan. Waxuu dhibsado wakhtiga dhaqaaqi la’ waxaa la gaadhay aamintii balantu ahayd ee ay kulmi lahayeen isaga iyo Warsan. Wuu tagay halkii balantu ahayd wakhtigii ay hablahu u qabteen wakhti ka horaysa ayuu isa sii xaadirriyey, wakhti yar ka dib ayey yimadeen Nimco iyo Warsan oo wada socda. Warsan maaha mid u baratey la hadalka iyo la sheekaysiga ragga midna lakiin maalintan indhahay isku qabatay oo hortagtay Liibaan si ay uga dhagaysato waxuu rabo inuu u sheego. Is horyimaade imikaba oo way wada joogaan Nimco ayaa se saddex ku ah oo ahayd isu keenahii labadan dhinac iyo saxiibada rasiga ah ee Warsan, Nimco ayaa hadalkii qaadatay si ay isu barto iyaga iyadoo leh.

Nimco. Saxiib Warsan wiilkani waa Liibaan waana wiilkaan kuu sheegayey ee iga codsaday inaan idin kulansiiyo, farxadna way ii tahay inaan isu kiin keenno oon ku guulaysto dalabkii walaalkay Liibaan.

Liibaan. Walaal Nimco waad mahadsan tahay marka hore, hadana waxaan jecelahay in anad naga tagin eed goob jooge ka ahaato aniga iyo Warsan waxaanu ku heshiinno. Walaal Warsan adna waad ku mahadsan tahay sidaad u ajiibtay dalabkaygii ahaa inaan kulanno oo hadallo is waydaarsanno aad baan marar kale oo badan kaaga mahad celinayaa, ujeeddada ugu wayn een kuu balamiyey waxay ahayd waan kaa helay waxanan doonayaa inaan xidhiidh rasmiya oo mustaqbal ku qotama kula dhiso oo wadaagno walaal si aan u noqonno laba nolosha ku midooba.

Warsan. Walaal Liibaan marka hore adigaa mudan, waan jecelahay inaan kaa aqbalo codsigaaga lakiin laba sababood labadaba suurtogal ua aha waa marka koowaad anigu sidaad igu helaysaa way adagtahay waa marka labaad’e waxaynu nahay walaalo jaar ah hadii laysku keen ogaadana waa laga qurux badan yahay oo xanta bini’adamku way gashaa meel kasta xataa dhinaca wanaagsan.

Liibaan. Warsan anigu labadaas sababood labadaba waan ka gudbi karaa, waxanad
ogataa waxa qalbigayga kuu jiifa ayaa ka badan oo ka miisaan wayn ee walaal si qurux badan iiga aqbal codsigayga. Midna aan kuugu daro’e ta helitaanka intaan ku arko ayaa igu filan wax kale oo dheeraad ahna kugu khasbi maayo hadaad raali iga tahay, ta kalena waligeedba waa lays calman jiray kuwo inteena isaga dhow ayaa laysa siiyaa oo wada noolaada xaafadda iyo jaarka aynu nahayna ma xukumi karaan dareenkeenna iyo waxaynu ku heshiino walaal.
Warsan. Wayey maxaa qorshe ah ee kuu laabban hadda? Si aynu u waaajahno heshiiskeenn.
Liibaan. Waxa ii laabbani waxuu yahay inaan noqonno kuwo laysku ogyahay oo nolosha sideeda u qaybsada si wacan oynu raali ka nahay labadeenuba, aniguna aan ku ilaaliyo inta awoodayda ah.

Warsan maalintaas way ka aqbashay codsigii Liibaan waxaad moodaa iyada laftigeeda in la beer qaaddey oo ay aad ugu qanacday Liibaan hab dhaqankiisa, hadaladiisa miisaaman iyo quruxdiisaba. Isaga hadaan dhankiisa eegno waxaa u rumoobay hawshii wakhti badan ka qaadatay waxaana ka kala yaraaddey xanuunkii kalgacal ee kaligii hayey madaama oo Warsan ay ka aqbashay codsigiisa ahaa inney la waddo dareenka jacayl ee uu iyada u qabo. Warsan lafteedu sidii hore maaha ileen imika dibada waa laga joogaaye waxay badashay habdhaqannadeedii si ay usoo jiidato Liibaan oo ay wacad la gashay misana u noqoto qof uu markasta ku qanacsan yahay.

Wakhtigu waxuu is guraba waxaa la gaadhay hab casriga cusub ee technology-yadu waddanka ku badatay Warsan waxay qaadatay telephone si ay xaalka Liibaan markasta uga warhayso isagaana ku baraarujiyey inney mobil doonato ay ka wada hadlaan oo midiba kan kale uu xaalkiiisa la socdo. Inantii Warsan qaadatay moobil gacmeed yar dee waaba taa hadh iyo habeen dhagta uun ku haysa, waxaa aad ula yaabtay Hooyadeed oo waxay qariib u qaadatay dhaqannadan cusub ee ay inanteedu la soo baxday hadda intey mobil gacmeedkan yar sidatay, waxay se aad ugu kalsoonayd inanteeda oo waxay ogayd wax anney raali ka ahayn in anney samayn doonin, sababtuna ay tahay in ay ahayd inan dhawrsan oon saxiib badan lahayn oo hagardaameeya ama socodkeeduba badnayn oo anney gurigaba ka bixi jirin illaa hawl loo diro ama waxbarasho ku fooggan tahay mooyee waana sababta u weyn ee ay Hooyadeed qalbigeeda ku hanatay.

Liibaan waxuu dhameeyey Degree u horeeyey ee jamacaddeed, iyana wali sanad baa uga hadhay dugsigii sare. Waxuu ka dalbaday guur waxay se ku xidhay ugu yaraan aan dhammeeyo dugsiga, ka aqbal se waxuu u sheegay inuu tagi doono waddanka dibadiiisa si uu u soo diyaariyo shahadadii labaad ee Master-ta. Waxay ahayeen kuwo isu calool xaadhan oo aan marnaba kala maarmin aadna isu jecel, waxa laga joogaa muddo sannad ah maalintii ay Warsan ka aqbashay codsigiisii. Waxa se hadda muuqata in ay kala foganayaan ugu yaraan laba sanno taasina waxay ku abuurtay walaac iyo walbahaar joogto ah Warsan iyo Liibaanba lakiin wuu ku calool adaygay iyagoo meel sii dhigtay wacad aad u adag, maalinka uu soo noqdana uu reerkooda waydiisan doono si loo siiyo iyaguna ay reer u noqdaan iyo laba qof oo nolo wadaag ah.

3

Saaka Liibaan waddankii ka jarmaad una kicitin waddan shisheeye oo ay duruufi gaysay, Warsanna waxay ku tashatay inney adkayso wacadkay la gashay Liibaan oo ah qofkii u horeeyey ee nolosheeda saamayn ku yeesha misana ay jeclaato oo u nuglaato.

Liibaan wuu la soo hadli jiray inta badan oo may kala maqnaan jirin, alladaha laga wada hadlo oo Facebook kow ka yahayna way kala hadli jirtay oo baryahaas internet-kaa la gali jiray ka dibna muddo la fadhiyi jiray oo lacag la bixin jiray waayo muu jirin mobil gacmeedkan hadda aynu isticmaalno ee smart phone la yidhaahdaa. Waxuu sidaasi ahaadaba waxa sii kordhay xiisahii iyo xamasaddii kalgacal ee ay isu qabeen Liibaan iyo Warsan iyadoy halkii u saraysay gaadhay.

Way jeceshahay isna jecel yahay oo annu cidna ku doorsanayn, waxa sii saameeyay oo aad usii taabtay Warsan sida ay u ilaalinayso wacadkii ka dhaxeeyey iyada iyo Liibaan. Waxay sidaasi ahaataba waxa soo dhawaaday wakhtigii uu Liibaan soo guryo noqon lahaa Warsan waxay isu diyaarinaysaa inney reer wada dhistaan Liibaan sidii balanku ahaa. Waxaa se ka soo dhexgalay oo laf dhuun gashay ku noqday markii Aabbaheed ku wargaliyey inuu inadeerkeed siinaayo oo waydiistay. Aad bey uga murugootay arinkaas isaga ah waxaa ku adkaatay sidii ay Liibaan ugu sheegi lahayd oo ay uga dhaadhicin lahayd arinkeeda, waxay Aabbaheed ku wargalisay in anney doonayn ama xili xadirkan diyaar u ahayn guur, ee ay rabto iney waxbarashadeeda sii wadato oo ay jaamacadda gasho, waa se ka diiday oo waxayba iska aaminsan yahiin odayaashii hore in anney inanta waxbarashadeedu sidaasiba usii waynayn oo faa’iido lahayn, ka dib Aabbaheed waxuuna u sheegay in uu siinaayo. Warsan dhulkiiba ku soo yaraaday waxayna u holatay in ay Liibaan u sheegto waxa dhacaaya isagoo wakhti xadirkaas usoo xidhxidhnaa inuu waddanka dib ugu soo noqdo. Usheegtay oo anfariir ku noqay Liibaan arinkii waxuuna go’aansadey inuu degdeg usoo baxo si uu uga soo gaadho intaanu guurkaas Warsan dhicin, iyadana waxuu ku wargaliyey inney xaga Hooyadeed ka wareegto oo ugu yaraan wakhti la siiyo ay arinkaas kaga fikirto oo ku gorfayso. Wayey ayey kaga timi iyo hawraarsan Liibaan maalintaas isna soo xidhxidhay degdegna uga soo bax waddankii uu u joogay waxbarashada si uu ugu soo guryo noqdo hoygiisii.

Warsan wakhti inney reerkoodu siiyaan ayey waydiisatay wayna ka ogoladeen mudo 15 ah aad bey u warwarsan tahay oo Aabbaheed waxuu rabaa inuu dhammaan burburiyo rajooyinkeedii ay dhisanaysay in badan lakiin isagu waxba ma ogga oo kama warqabo in inantiisu xanjo meel ugu dhajisan tahay waxuu yeeli lahaaba. Muddadii loo qabtay gudaheeda ayaa Liibaan soo guryo noqday Warsan waxaad modaa in qalbigeedu cabudhsan yahay cid ay wax usheegto oo ay ku dul oydana wayday, Liibaan se markuu yimi waxuu u noqday mee ay waxii gubaayaba kaga bogsato oo u sheegto xilligaas si ay iyana udegto oo cabudhintii qalbigeedu uga baxo. Markiiba waxuu reerkooda ku wargaliyey siday wax u jiraan iyo innuu Aabbahii ka kaco fadhiga oo Warsan u doonno reerkana u taggo inta anney muddadaasi dhammaanin ee uu wali wakhtiga haysto. Aabbo Faarax oo ah Liibaan Aabbahii waxuu go’aansadey sidii uu isagu u soo dhawayn lahaa labadan qalbi ee is doortay ama is jecel, dhanka kale Warsan hooyadeed waxay ku wargalisay siday wax u jiraan iyo waxa qalbigeeda ku jira iyo sida anney raallida uga ahayn guurka inaadeerkeedan lagu khasbaayo. Hooyo Waris waxay aad u jeceshahay inanteeda currad waxayna raali ka tahay waxay iyadu ku dagayso ee ay jeceshahay waxayna u ballan qaaddey sidii ay guurkaas uga joojin lahayd inta awooddeeda ah ee ay Aabbaheed ugala hadli lahayd waxay inantoodu raalida ka tahay, waxa isna ka hawl galley Walaalkeed Warfaa oo ahaa kii ka yaraa oo reerka nimco iyo badhaadhe soo gaadhsiiyey isla markaana xooggiisa u garaacay isagoo aad u yar, waxuuna garabka saaray oo la jiray walaashii iyo waxay raalida ka tahay.

Warfaa iyo Hooyo Waris ayaa ku kulmay Aabbo Warmooge si ay uga dhaadhiciyaan arinka jira iyo waliba in reer Faarax ku soo socdaan oo inanta ka rabaan, waxuu ku war galiyey Aabbo Warmooge in uu inankoodii u ballanqaaday oo yidhi waan ku siinayaa inantayda, waxaa maalin ka dib u yimi hadana Aabbo Faarax oo Warsan ka raba iyo inuu u ballan qaado xilliguu u iman lahaa. Wuu celiyey reerkii u yimi isagoo ka codsaday inney wakhti siiyaan isla markaana uu usheegay inuu inantiisa uu rabo inuu siiyo inaadeerkeed oo ka soo doontay. Aabbo Warmooge waxaa isu qaban waayey rabitaanka inantiisa uu jecelyahay iyo inankaas uu adeerka u yahay ee walaalkeed ah ee raba Warsan, waxuuna go’aan ku gaadhey inuu inantiisa kala hadlo arinkan iyana waxay u sheegtay inney Liibaan rabto guurkiisa oo ay wacad dhigteen muddo saddex sano ka hor ah, tallo way ku ciirtay Aabbaheed waxuu se u sheegay inuu teedda u raaci doono oo marnaba anuu ku qasbi doonin wax anney raalli ka ahayn inantiisu. Waxa yididiilo aad ah galiyey warka Aabbaheed ka soo baxay ee ah in anu niyad jabin doonin iyada waxayna warkaas farxadda leh ku wargalisay gacaliyahedii Liibaan.

Aabo Warmooge waxuu ku wargaliyey inankii uu adeerka u ahaa inuu ka dhamaysto Warsan hadii ay raali ka tahay uu siin doonno hadii kalena aanu khasbi doonin inantiisa, waxuuna isku dayey Warsan walaalkeedii rabey inuu Warsan ka dhammaysto guurkooda lakiin se way ku gacan saydhay iyadoo ku andacoonaysa walaalkay oo adeerkay ii dhalay ayaad tahay waxaan rabaa in aynaan walaaltinimadeenaas isu dhaafin diyaarna uma ihi guurka aad ii soo bandhigtey. Warsan halkaas waxaa kaga hadhay warwarkii badnaa ee ay ka qabtay inney waydo waxay niyada ku haysay ee ahaa inney nolol wadaag la noqoto Liibaan oo ay jeceshahay. Aabbo Warmoogana waxuu ka aqballay codsigoodii ay wateen ilma Faarax ee ahaa in Warsan la siiyo isagoo tixgalinaaya rabitaanka inantiisa iyo inuu dhismo guri lagu unkay raalli ahaansho iyo jacayl.

Maanta waa maalin farxad leh xaggooda waayo waxaa u rumoobay riyadoodii iyo rajooyinkii ay lahayeen ee ahaa inney noqdaan qoys faraxsan oo wadda nool. Noqde reer meel loogu soo hagaage leh oo is jecel noloshana si wacan oo qurux badan u wadda qaybsada. Waxay ku bahoobeen nolol ay iyagu doorteen dabadeed waxaa jadwal iyo raad ay raacaan u yeelleen dariiq kasta oo ay wadda mari doonaan mustaqbalka. Muddo sannad ku siman markii ay wadda noolaayeen ayuu Alle Swt ku arsaaqay wiilkoodii currad ooo Warsame ay u bixisay iyadoo ugu magac dartey macalinkeedii Quraanka oo ka mid ahaa dadka aad nolosheedda saamaynta ugu yeeshay madaama oo mugdi uga gargaaray horseedna u ahaa inney timaaddo barxad iftiin badan oo cilmi iyo aqooni taallo.

Aqoondarro Waa u Nacab Jacayl

Aqoondarro Waa u Nacab Jacayl
Faarax Maxamed Jaamac Cawl

Arar
Kicitaankii Cawrala Iyo Cali-Maax
Safarkii Doonnida iyo Kulankii Cawrala iyo Cali-Maax
Cawrala iyo Duxashadii Jacaylka
Duullaankii Daraawiishta ee Badda Cas
Dhaawacii iyo Dhiigkafuqii Cali-Maax
Welwelkii iyo Walbahaarkii Cawrala
Arooskii Cawrala loo Aroosay Geelle
Geeridii Cawrala iyo Baroordiiqii iyo u Ducayntii Cali-Maax
Kicitaankii Cawrala iyo Cali-Maax
Safarkii Doonnida iyo Kulankii Cawrala iyo Cali-Maax
Cawrala iyo Duxashadii Jacaylka
Duulaankii Daraawiishta ee Badda Cas
Dhaawicii iyo Dhiigkafuqii Cali-Maax
Welwelkii iyo Walbahaarkii Cawrala
Arooskii Cawrala loo Aroosay Geelle
Geeridii Cawrala iyo Baroordiiqdii iyo u Ducaynti Cali-Maax

Arar

In kastoo sheekadanu tahay mid la qurxiyey lana xariiriyey qaarkeed, hase ahaatee waa mid run ah oo ka dhacday dalka Soomaaliyeed, magaalada Xiis oo bad yarada Cadmeed ku taalla gobolka Sanaagna ka tirsan markay qiyaastii taariikhdu ahayd 1913kii ilaa 1922kii waxayna ku saabsan tahay jacayl ay gabar la dhihi jirey Cawrala Barre jeclaatay ninka la oran jirey Cali-Maax.

Cali-Maax wuxuu ahaa markaas afartan jir xaas leh, wuxuuna ahaa nin garaad fiican leh gabayaana ah, waxse nasiib darro ahayd inaanu sida wax loo akhriyo ama loo qoro aqoon, taasoo ay ka dhasheen dhibaatooyin waaweyn oo ka gaaray xaashadihii gabayada jecaylka sirta ahaa oo ay u dirtay Cawrali.

Haddaba, in kastoo sheekadani salkeedu yahay jacaylkaas dhex maray Cawrala iyo Cali-Maax, ula jeedooyinka ku jiraa loogana dan leeyahay, oo ay wax ka tusaalaynaysaa waa waxyaalaha hoos ku qoran.

b) Tan u horraysa, waxay wax ka tusaalaynaysaa dhibaatooyinka, danqaaraha iyo waxyeellada ay dadka u leeyihiin wax akhris la’aanta iyo wax qoris la’aantu.

t) Tan labaad sheekadanu, waxay tusaalaynaysaa heerkay haweenka Soomaaliyeed kaga jireen dhaqanka iyo murtida Soomaaliyeed, isla markaasna waxay muujinaysaa qaybtey jacaylka ka qaateen beryihii hore.

j) Tan saddexaad oo ah tan ugu qaaya weyn, waxay daaha ka qaadaysaa ruuxa waddaniga ah oo dalkiisa kalgacal u qabaa inaanu ahayn kan dib uga laabma ama ka cataaba hadduu dhibaatooyin iyo silic kala kulmo daryeelidda, ilaalinta xornimada, iyo gobannimada dalkiisa.

x) Tan afraad waxay wax ka tusaalaynaysaa samaha sinnaantu leedahay, iyo saymihii sinnaan la’aantii ka dhexaysey raggiyo haweenkii hore. Waxay kaloo isla mar ahaantii wax ka tusaalaynaysaa taariikhda, dhaqanka qotada dheer iyo caadooyinkii ummadda Soomaaliyeed.

Kh) Tan shanaad waxay wax ka muujinaysaa joqoraafiga iyo taariikhda gobolkaas Sanaag oo ah gobolkay ku dhasheen Cawrala iyo Cali-Maax, isla markaasna waxay tusaalaynaysaa faa’iidooyinka kalluunka cuniddiisu u leedahay dadka.

d) Tan lixaad waxay tusaalaynaysaa in haasaawaha iyo muranka lagu murmo af Soomaaliga ay lagama maarmaan tahay in murti, gabay, saar, geeraar, hees, guurow, jiifto, shirib iyo maahmaaho ay saldhig u ahaadaan, haddiise aanay murtidaasi ku jirin taageeraynna, wax kastoo lagu hadlo, fara kastana hadalku ha lahaadee, inuu qiimihiisu yar yahay. Sidaas darteed, waxay ka fursanwaa noqon weydey, inay sheekadanu gabay, maahmaaho iyo heeso ku dhisnaato, oo ay meelo badan ka soo galaan.

Haddaba, inkastoo berigaas magac heello la yiraahdo aanu jirin, hase ahaatee waxa jirey heeso la sansaan ahaa, laakiinse ay dhihiddoodu iyo habka ku luuqayntoodu ka duwaneyd heellooyinka haatan jooga. Markaas heesaha buuggan ku qoran iyagoo ah heesihii berigaas jirey baa misna sidii heesaha maanta jooga loogu luuqayn karayaa.

AFEEF: Ugu dambaystii, iyadoo sheekadani tahay mid run ah, hase ahaatee sidaan hore ugu sheegay aan qaarkeed xarxariiriyey, khaas ahaanna qaarkeeda dambe dheehdheehay, si ay taabba gal u noqoto, waxaa markaas iga afeef ah in haddii innaba wax dhaliil iyo daldalool ahi ka muuqdaan habka iyo hannaanka dhismaheedu yahay ay sabab u tahay afkeennoo aan hore u qornaan jirin, oo markaas aan hab la raaco qorriinkiisu lahayn hadda ka hor. Iyadoo ay misana dhibaatooinkaasi jiraan, saas looga harimaayo, waayo waxaa Soomaalidu ku maahmaahdaa canaan ka yaab reer ma doojiyo.

Midda kale dadka magacyadoodu buuggan ku qoran yihiin qaybna kaga jira sheekadan, laakiinse aanay wehelin Cawrala iyo Cali-Maax iyo raga gabayadoodii xigashada loo soo qaatay, waa magacyo dad dedan oo lagu dhisay sheekadan.

Faarax Maxamed Jaamac Cawl

Continue reading Aqoondarro Waa u Nacab Jacayl

Seeskah Hiddada Soomaalida

SEESKAH HIDDAHA SOOMAALIDA
The Basic Traditional Education in SomaliaSomali Version
MUUSE GALAAL
MUQDISHO
Ogost, 1969


QAYBTA RUKUMMADA: (THE TITLES OF THE MAIN FACTORS)

i. Aqoon
ii. Xurmo waalid
iii. Xurmo culimo
iv. Dul iyo dad wad
v. Edab iyo Xishood – Xarraggo iyo Gobannimo
vi. Muslinnimada
vii. Wax-sheegnimo
viii. Dawo
ix. Garta
x. Dal iyo dad aqoon
xi. Hiyir iyo Hubsiino
xii. Feejigo
xiii. Waddaninnimo
xiv. Samir iyo Calool-adayg.

QAYBTA IYO SEESKA MURTIDA: (CATEGORICAL LITERATURES ON THOSE FACTORS)

1. AQOON

1. Ilaahay adduun ha ka baryin ee aqoon ka bari. (Hiddo)
2. Nin waliba kaskiisuu kor-tagaa. (Hiddo)
3. Aqoon yar edeb ku kaalmayso; itaal yarna asaboob. (Hiddo)
4. Waxaan ha deyine waxa ka shisheeya day. (Hiddo)
5. In dheer garato ragna waa ku yar tahay; haweenna kumaba jirto. (Hiddo)
6. Waayeel ha gurina ee wax aqoon gura. (Suldaan Diiriye Raage)
7. Nin rag ahna geel daaqsiintii baa wax loo mariyaa, doqonna qaanso kurkurkeed. (Hiddo)
8. Nin waliba kaskiisuu kor tagaa. (Hiddo)
9. Nin waliba intuu gaadhuu gooyaa. (Hiddo)
10. Rag aqoon talo-gal. (Hiddo)
11. Wale rag waa nooli
12. Nin aan waxa soo socda garani, waxa jooga ma garto. (Hiddo)
13. Dhar hu ma’ha ee aqoon baa hu ah. (Hiddo)
14. Ilaahow aqoonta ha naga habaabin; (Hiddo)
15. Nin dalleensan iyo naagahaa loo dedaa hadale; diirkaan ka garan xaajadaad, dabaqo saartaane. (Qamaan Bulxan)
16. Dushaan kala faqaa niman haddaan war u daliilayne (Salaan-Carrabey)


Waxaa la yiri afar nin baa walaalo ahaa. Nin wuxuu ahaa Caalin, ninna Geesi, ninna Deeqsi, ninna Abwaan. Afartii nin baa is qabatay. Waxay isku qabteen taladii reerka.

Caalinkii baa yiri, “Talada ha lay daayo, maxaa yeelay idinku caammaad tihiin. Nin caamma ihina waa nin indhoola. Aniga diintaan aqaan. Kolkaa waa inaad aniga talada ii deysaan.”

Markaasaa Geesi kacay. Wuxuu yiri, “Nimanyahow waa ogtihiinoo anigu geesi baan ahay. Nin alla ninkii soo duulana warankaygaas baan geliyaa. Haddaan aniga layga cabsanayna waa horaa laydin dhici lahaa. Kolkaas haddii aan anigu ahay ninkii idiin daafacaayey, dee waa in aniga talada lay daayaa.”

Deeqsi baa soo booday, wuxuu yiri, “Bal horta aniga deeqsi baan ahay. Waxaad ku dhaqantihiinna waa gacantayda. Iyada ayaa ragna idinka jeedisa, xirsixidhna idin ah. Maantayna rag ayaa hunguri ama il idinku dili lahaa. Kolkaa waa inaad aniga talada ii daysaan.”

Abwaankii oo u dambeeyaa kacay. Wuxuu yidhi, “War hooy bal saddexdiinuba saddex nin oo loo baahan yahay baad tihiin. Midkiinna lagama maarmo. Waxaase jira saddexdiina ninba meel gaar ah ayuunbuu wax-ka-qabashadeeda yaqaan ee reer ma wadi karo. Wadaadow adigu hanuuniyaad tahay, Geesiyow daafacaad tahay, Deeqsiyowna sooraad tahay. Aniguse dhammaantiin baan ahay. Ninka isku kiin wadaa waa aniga. Cilmi waa maxay? Dee waa caqli la ururshey. Geesina? Dee ka dirira uun maaha ee dhul badanoo kalaa iyana geesinnimo u baahan. Deeqina aqoon bay u baahan tahay. War aniga talada ii daaya.”

Afartii nin way heshiin waayeen. Markaasay aguugeen oo wax kala saara doonteen. Degmay u tageen. Waa u warrameen. “War na kala saara.” Degmadii waxay tidhi, “Bal waa tahaye Weeshu libaax affarran bay leedahay, habeen walbana qof baa loo xidhaa. Dee awel degmadaa habeenba qof u xidhijirtaye, dee caawa haddii Eebbe idin keenay horta ninkii iska soo saara.”

Sidaadii la yidhaa afartii libaax isa soo taagtay. Dadkii degmadana wayska dareeray. Hadday dhiillaabeen oo shib la yidhaa Abwaan kacoo yidhi, “War Caalin, diin inagaga akhri.” Suu ye, “Maantaruu libaaxu leeyahayoo, soo dhaaf.” Suu ye, “War geesi.” Suu ye, “Hubba ma sito.” Suu ye, “War Deeqsi!” Suu ye, “Qudheydaaba gaajaysan.” “Ma wada diiddeen? Bal hadda iga eega.”

Libaaxyadii buu ku jeestay, “War waa afarta libaax annagu nin waa idiin soo saaraynaa. Ninkase cad la yidhaa ‘Johorad’ oo cimriga dheereeya ayaa ku jira. Bal idinkuna kii calkaa cuni lahaa soo saara.”

Markaasaa gooshi soo booddoo tidhi, “Waa aniga.” Markaasaa aarkii dhirbaaxo qaadayoo dheg iyo dhaban fujiyey oo meesha ka tuuray. Say halkay isku qabsadeen. Cabbaar markay dirireen baa baranbarqadiiyarayd e dhaddigeyd tidhi, “Waa ani.” Markaasaa yarkii kale dhirbaaxo qaadoo dheg iyo dhaban jebshey. Markii afartii libaax labiyo labo isu qabsadeen buu yidhi, “War haye hadda intay qaybsanyihiin ee is haystaan idinna geesta kala gala.” Markaasay dusha kaga dhufteen oo afartiiba dhinteen. Dabadeedna degmadii baa soo baxday. Waxaa la yidhi, “War kiinnee shaqadaan fiican qaatay.” Waxay yidhaahdeen, “Abwaan.” Markaasaa la yidhi, Abwaanow lagu boqor; dunidana adigu u tali.” Halkaasaa Abwaan taliye ku noqday.


XURMO-WAALID (Respect for Parents)

1. Ilaahow wixii I dhalay ha cadaabin. (Hiddo)
2. Nimaad dhashay kuma dhalin, dhowaantaad u qabtana kuuma qabo. (Hiddo)
3. Nin waalidkiis noolyahay qosol uma bannaana. (Hiddo)
4. Waalid weedh xun laguma cesho. (Hiddo)
5. Ilaahow dadka aabbiyo hooyo. (Hiddo)
6. Aabbahaa iyo hooyadaa mid hal cadaabo afkaa ka hala haysa. (Hiddo)
7. Nin hooyadii guri kaga guuray, aayadii uma negaado. (Hiddo)
8. Habaar waa Alla maagid; oo inkastaad eray jaani iyo aweytuu qarisaan; ood ku wada dhuumataan, ninkaan waalidkii eray xun odhan, ehelu naar maaha. (Kete-fiqi)
9. Xabaalo waalid baa xoolo laga helaa. (Hiddo)
10. Nin walba habartii waw hal madheedha. (Hiddo)
11. Waalid-inkaar. (Used more commonly than its opposite, “Cuqle-waalid”)
12. Habaar waalid haankuu duudsadaa. (Hiddo)
13. Nin habaar waalid qaba hilin lagulama baqdo. (Hiddo)
14. Ishii waalid lagu deyey e tan biqin, ka lagu deyeyna hore waalidkii ugu deyey, oo kayd u yaal bay ahayd. (Hiddo)
15. Dhul waa waalid, Waalidna waa wixii la gashadaa. (Hiddo)
16. Nin dhashiisa arkow waalid ma wax loo dhirfa baa? (Hiddo)
17. Ninkii waalid quudhaa, wuxuu qoomammeeya, Markuu qoodhiyo xero ka deego ee uu labadiisa qar midna qaadan waayaa. (Hiddo)


XURMO-CULIMO (Respect for Religious Leaders)

MUSLINNIMADA

a) Weerdigiyo shahaada inaan weheshadaa weeye.
Weysada salaaddeed inaan waaxidsado weeye,
Wannahaarka soon inaan soor, wasna cunin weeye,
Waxaddayda maal inanan dago, waxar ku dayn weeye,
Wixii waajiboo idil inaan, wada gutaa weeye,
Waqfigii saxabiga inaan, waafaqsado weeye,
Wacad Eebbe iyo dhaar an maray, inan wafayn weeye,
Waalle beena abadkay inanan, welefedayn weeye,
Haddii aanan waalayn inaan, waabsanahay weeye,
Wallays iyo nin weyn inan xurmada, wada simaa weeye,
Nin i soo waciidsaday inaan, wax u lillayn weeye,
Wayi iyo wax-siin inaan Islaan, ugu wadaa weeye,
Wadaadkii kitaabboleh inaan, wan u qalaa weeye,
Welaalis inan meel dugoon ugu wadhaa weeye,
Walanqaha iyo dhayada inuu walamsadaa weeye,
Ina walabbanoo kale inaan, weger idhaa weeye,
Wax i sii hadduu yadhi inaan, waran daraa weeye,
Walbahaarka aakhiro inaan, wax u tabcaa weeye,
Waxsanoo an docniyo inaan, wax xun nacaa weeye,
Wagashnimo mafiicnaa e inaan, wabar noqdaa weeye

Sayid Maxamad


Degmo idil dad maal yaal ninkii, dux iga soo moodey,
Dug maanaa ka odhan kara bakhayl, derejo loo waaye.

Koor-Jaan


Saddex hal wayga maan dedan,
Ninka maranti doora leh,
Ee tu kale u marase tegey,
Ninka maal adduunyo leh
Ee marti Nebi kadhan dhigay.
Garta lays mocoorriyoy
Ay laba markhaati oogeen
Ee mooyi mooyi laga naqay.

Hiddo


Bakhayl nin maaha. – Maxamuud Cali Qablax

Beenlow waa fallalow. – Hiddo, Cabdullaahi Qarshi

Haddii murti kale oo ku saabsan Islaamka loo baahdo, ha la dhigto:

  • Gabayga Salaan ee ka bilaaba, “Cabdiyow wadeeciyo adduun, way ka bixiqaaye.
  • Gabayga Cismaan Sharmaake ee ka bilaaba, “Isinka Allaa…
  • Gabayga Sayid Maxamad ee ka bilaaba “Nin Ilaah yaqaan oo sharciga…

WAX-SHEEGNIMO (Being an Expert)

(I) Taawisha Roobka: (Weather Forecast)

(A)

  • Dab-shid, (Dab-tuur, Nanriish , Kalaguur, Is-tun)
  • Dab-shid ilaa dab-shid – 365 habeen
  • (Always 1st to 4th August)
  • Axal: og, war xaggee cirka axashiisu fadhidaa sannadka?

(B)

  • Sabbuux jimce laba ka weydaa wankaa-qaladle.
  • Awrkaa-qalad.
  • Diin iyo dameer-qalad.
  • Laba maalisley.
  • Laba maylinley.

(C)

Xiddig habartii waa waabberis, Wabbay ku bilataaba,
Ama weysha qala, bay ku odhan, way tabaaq dhigaye,
Ama weelka culo bay ku odhan, iyo wac iyo aabi.

(D)

Dambasamo wacaalkiis la qaayaa cir waakaday leh.

(E)

Bilo-Dirir iyo bilo dambasame.

(F)

Dirir-Gu: (Burco system)

  • Toddob, ama Hubar Adhi
  • Daydo, Amminla ama ceel-ka-geeye
  • Seerma-weydo, Sammuulad ama Fushade
  • Adhi Caseeye
  • Dirir Sagaare

II. GODAD: (Lunar stations)

Siddeed iyo labaatan godood:

  • Qadan
  • Distan
  • Laxo
  • Laax-Oor, Cadaad ama Galgaal
  • Agaali-Cas
  • Agaali-Cad
  • Afaggaal
  • Naaf-Cadde (Qambaar)
  • Naaf-Madoobe
  • Tar
  • Majin
  • Kuxdin-Awr
  • Naaso-Gaallo
  • Dirir
  • Garbo
  • Layaxow
  • Gudban
  • Lib-Cas
  • Khoorrey
  • Mareego-Dheer
  • Madhan
  • Faruur-Cirir
  • Jed-Kabaarre
  • Jed-Dhiriqle
  • Jed-Gaanale
  • Jed-Durruqle
  • Duugaanti ama Duugato
  • Farangaag
  • (29 iyo 30) Dulbad (laba habeen)

III. UUGTA (Planets)

  • Qorrax
  • Dayax
  • Dhayl-Guduud ama Dusaa
  • Maqal-Xidh-Xidh ama Maxaro-Xidh
  • Saxal
  • Mariikh
  • Cirjiidh, Gobdhawr ama Saxal-Cadde
  • Kurjub

IV. BILAHA MAGACYADOODA: (Somali names for the 12 months)

  1. Sako ama Dago
  2. Rajal-Hore ama Naal-ma-doone
  3. Doone Rajal-Dhexe Ban-Dambe
  4. Rajal-Dambe
  5. Bil-Dhurro-Hore ama Safar
  6. Bil-Dhurro-Dambe ama Mawliid
  7. Sabbuux ama Aw-Cismaan
  8. Waabberiis ama Aboowsan
  9. Soon
  10. Soon-Fur
  11. Sidataal
  12. Carafo ama Arrafo

V. XIDDIGAHA CAANKA AH: (The most significant stars and constellations)

Hal-Toddobaaddo, Wadama-Xooro; Jaah, Jiitin-Cirir, Awr-Cir, Ximin, Xoomir, Dirir-Dirir-Dhawr, Dambasamo, Dhex-ka-shilis (Moodiyo Sagal)

VI. XILLIYADA: Seasons

  • [Xilli Gu]
    • Gu
    • Xagaa
  • [Xilli Jiilaal]
    • Dayr
    • Jiilaal

VII. DABAYLAHA: (Winds)

Hoohad ama Foore
Xagaashin ama Khariif
Jiilaashin
Bari-ka-Dhac
Laydh
Walwal
Ufo
Leexo

VIII. KULKA: (Heat)

Kaad
Kil
Hanfar, Hanfi ama Xanfar
Hannas

IX. QABOWGA: (Cold)

Qabow
Geydh
Dheel
Haamadday

X. ROOBKA: (Rains)

Shuux
Tumay
Hogol
Jir
Mahiigaan

NOTE: All materials under this above heading are traditional.

DAWADA: (MEDICINE)

1. Dhirta dhiigga joojisa: (Anti-Hemorrhage plants and medicine)

a) Wancad, ama Sooma-gale ama Soonah: Xididkeedaa la qaniinaa ama la calashadaa.
b) Waxaro-waalis: Ubaxeeda, diirkeeda ama xididkeedaa nabarka la saaraa inta la calasho ama la tumo.
c) Gunre: Caleentiisa ama qolofta ama xabagtiisa ayaa nabarka la marshaa, amba asalkiisaanabarka lagu maydhaa.
d) Ridmo: Waa caws gaaggaaban oo dhulka ku rambaadha. Xididkiisaa la calashadaa.
e) Dareemo: Xididkeedaa qofka dhiigbaxaya afka loo geliyaa la yidhaa calasho, ama la tumaa nabarka lagu shubaa ama la marshaa.
f) Sarin: Xididkiisaa la tumaayoo nabarka dhiigbaxaya lagu shubaa ama la marshaa.
g) Kariiri: Caleenteeda oo la tumay ama la calashey dheecaankeedaa lagu tif siiyaa.
h) Gororkana: Uneexada xididkeedaa lagu dheecaanshaa.

2. SHARBADAHA: (Laxatives and Tonics)

  • Jalcelo ama salalmaki: Geedkoo dhan baa la karshaa biyihiisa inta la shaandheeyo la cabbaa.
  • Xabag: Hadi biyaa xabagta lagu qooshaa, dabadeedna inta la shaandheeyaa la cabbaa. Dabeedna calooshaa baxda kaadiduna waa badataa dabeed kalyahaa safooba.
  • Dacar-biyoodda: Nakhligeeda yar ee markaa soo baxay oo loo calaashado oo biyo lagu qooshayna biyeheedaa la cabbaa.
  • Geedkase ugu xoog weyn waxaa la yidhaa Bogox-u-jeed, badhidiisaa la cunaa , dabeedna caano dhayaa laa dhamaa.

3. QARAARIS: (Antidotes against snake bites)

  • Toon
  • Basal
  • Xildiid
  • Timir
  • Sonkor

4. QUFACA: (Against T.B.)

  • Badhi idaad oo la cabo.
  • Tiiraha oo la karsado.
  • Gaggaboodka oo isagana xididkiisa la tumoo la karshoo inta la shaandheeyo sida shaaha loo cabo.
  • Subagga gorayda oo la cabbo.

NOTE: All the materials given under this above heading are based on traditional, also.


GARTA: (Law cases)

DAL IYO DAD-AQOON: (Geography)

HIYIR IYO HUBSIINNO: (Carefulness)

FEEJIGO: (Caution)

WADDANINNIMO: (Patriotism)

1. Yaahuu. (Axmed Gurey)

SAMIR IYO CALOOL-ADAYG: (Being Resolute)


ANNEX (I)

Minanka Faalka – (The main stations of the future telling)

Faalku waa toddoba iyo toban min. Saddex meelod ayaanay u qaybsan yihiin. Meeli waa laba min. Meelina waa afar iyo toban. Min Meesha hadhayna waa hal min. Lixiyo toban laballabay u walaale tahay. Waa kuwane baro:

1. Jamiic
2. Dariiq

[Min Toddobaaddo]

3. Laaxiq
4. Inkiis

5. Ximre
6. Bayaad

[Min Gobaaddo]

7. Baanyaale
8. Garbo-maar

9. Cuqle
10. Istamiic/Caynsare

11. Qabqable
12. Min Subagle

[Min Shanaaddo]

13. Wadaha-Weyne
14. Guntane

15. Min Yulkhad
16. Kowshac

[Dhaar]

17. Saddex Alif

Maansadii Hore ee Soomaalida: Geela, Fardaha iyo Haweenka

Maansadii Hore ee Soomaalida: Geela, Fardaha iyo Haweenka

Ummad kasta waxay qaran ku noqon kartaa afkeeda, taariikhdeeda iyo dhaqankeeda. Af-Soomaaliga aqoonyahanadii cilmi-baarista ku sameeyay, shisheeye iyo sokeeye mid kasta ha ahaadeene, markay u dhabba galeen ayna dhuuxeen waxay ka marag fureen oo qireen in af-Soomaaligu yahay af hodan ah, cilmi ahaan iyo suugaan ahaanna loogu dhaqmi karo.

Haddaba labada buug ee kala ah: Maansadii Hore ee Soomaalida ee Geela, Fardaha iyo Haweenka iyo Hilimada Maansadii Hore ee Soomaalida waxaa ku qoran 270 maanso oo nooc walba leh. Maansooyinkaa waxaa la mariyay ama la tiriyay muddadii u dhaxaysay 1800 ilaa 1950kii, waa qiyaas ah 150 sano, markii loo eego suugaantii muddadaa la mariyay ama la tiriyay waxaa la oran karaa waa boqolkiiba-1 ama in ka yar.

Tusmada Qaybta Geela

Ammaanta iyo Tilmaanta Geela
Geela Asalkiisu Xaggee ka Yimid?
Ilaahii *aheenna
Geela
La Yaabka Geela

Heerka Geelu Soomaalida ka Joogo
Geela Heerka uu Soomaalida ka Joogo!
Ammaanta Geela
Maandhoow Ninkaan Teeyo Dhiqin
Gar-Gunteeda Arooryo
Sanbey Adigaa Leh
Geel Nimaan Dhiqini
Geela ma Wax Lala Simaa Jira?

Dhaqidda iyo Dhaqaalaha Geela
Geela Sida Loo Dhaqaaleeyo
Boga Daawad
Dhaqasho Waa Geele!
Allow Yaa Ammaan Geel u Hela
Darajadda Adduun
Dhaqasho Waa Geel
Dhaqaaleynta Geela

Geelu Dadka Ma Af Yaqaan?
Geelu Dadka Ma Af Yaqaan?
Qarfadaada Meer!
Cartaney Cammuud la Leyska Qaad
Aweyahow Sallagan
Hal Baa *ahay!

Dhac iyo Duulaan
Dhaqasho Geel!
Yu’asho Geel
Yu’asho Duullaan
Hi*weyn Waa la Tagnaa!
Dhac iyo ku-Digasho!
Maxamed Loo Sheegye!
Halab na Beer-Qaadday
Sheeko Xiiso Leh
Indha-Badane!
Qaayib!
Waa Lagu Dhintaa Geel
Waa Had iyo Laayaan!
Hashaan Heensuhuu Siday!
Iyadaa Murkaha Buuxisee
Aakhiru Da Soo Hayaa!
Haddaan Xaajiyadu Weerareyn!
Ninkaan Shiriyo Heemad Lahayn!
Ma Xayeeshi Baan Dhacay!
Indha Taagwiley
Waa Dhaawac Nagu Yaal

Fiiro Gaara
Ammaanta Riyaha!
Gabayga Riyaha iyo Ammaanteeda
Heesaha Geela
Gunaanad

Tusmada Qaybta Fardaha

Fardaha iyo Diinta Islaamka
Soomaalidii Hore iyo Fardaha
Kala Dooro Ashkir-Heelli iyo Gabadha
Weehadow Faraskayga
Col Haddii la Wacaayo
Gammaan Waa Magac Guud
Kalalaaga Afkiisa
Waryaa Hooy Galaboowow
Qalasow Faraskayga
Imisaan ku Dhaqaayey
Korommada Miyaan Kuu Luray?
Xamarow Xamarow
Jeedalkayga Bacdiisa
Weris Halay Raacsho
Xadhiga Iigu Soo Qabo
Neefyohow Samaysane
Toolmoone Neefyohow
Garaadoow Bil Laba Kawsataan
Sheeko Xiiso Leh
Garaadow Burqiyo Muuga
Soomaalidii Hore iyo Fardaha Aqoontooda
Sheeko Caan ah
Gunaanad

Tusmada Qaybta Haweenka

Ammaanta iyo Tilmaanta Haweenka
Lagu Mood Hillaacii Mudh Yidhi
Buulalayr la Moodyeey!
Dhafka Timaha
Arrin Dhacay Mullaaxoy
Magool Galbeed
Guur Aan ka La’aado
Ma Hayo Saarkaygu
Hiddaa Dumarka Loo Guursadaa
Arday iyo Sidii Macallim Baan
Dhallaan iyo Sidii Macallim
Khaatumadu Yay Kaa Xumaan
Waano Gaara
Muhiyaay Malkada Xiintadii
Hagoogta Iska Qaad
Naa Hooy Habeen iyo Dharaar
Waano iyo Wax u-Sheeg
Gaari iyo Goombaar
Afar Seban ma Arag
Hadal Waa Gun iyo Maxamedow
Aftahammada Haweenka
Qaybta Nolosha
Ammaan Guud ee Dumar
Gabay Kooban
Gunaanad

Damac Rag iyo Qurux Dumar
Hordhac
Raage Ugaas iyo Faarax Wiil Waal
Faarax-Afxakame, Cali Duullane iyo Tafadhiig
Qamaan Bulxan Yuusuf iyo Barni Shiikh Cabdulle
Cawad Khuurshe iyo Qarad Diiriye
Cali Maxamed, Faarax Axmed iyo Cawrala Xaaji Faarax

Geela Asalkiisu Xaggee ka Yimid?

Waa su’aal aan jawaab lahayn, hase ahaatee sida maansada iyo suugaanta Soomaalida iyo sheekooyinka maqalkooda dhegtu u jeesho inkastoo aan raad raac la hubo loo heyn waxay yidhaahdaan: Geela waagii hore waxa lahaa oo dhaqan jiray jinniga kadibna insiguu mag u siiyey. Haddaba sheekadu waa sidee?

Sheekooyinka qadiimiga ah ee ku tidhi kuteenta ah waxay tebinayaan in markii Qaabiil walaalkiis Haabiil diley, ilma Aadam waxay degganaayeen buurta Qaasiyoon hoosteeda, waa buur aad u weyn, oo magaalada Dimishqi ee caasimadda waddanka Suuriya dusha sare ka soo eegeysa. Halkaa waxa lagu sheegaa meel barakaysan, waxana haatan lagu arkaa raadadkii hore iyo xabaalihii anbiyada iyo ummadihii waaya hore meeshaas degi jiray.

[sawir geela]

Xilligaa Qaabiil walaalkiis Haabiil diley, aabbahood Nebi Aadam wuxu socdaal ugu maqnaa arlada Hindiya, markuu soo noqday oo loo sheegay ama ka war helay dilkii Haabiil, aad ayuu uga xumaaday. Qaabiil waa cararay oo wuxu ka baqay in aabihii ciqaabo. Wuxu galay buuraha dhaadheer ee magaalada Cadan. Halkaas waxa degganaa quruumo jinni ah. Qaabiil waa toloobey oo wuxu la toloobey ummadihii jinniga ahaa, naagna waa ka guursaday waana la dersey, tolkiis oo insi ahaana waa ka fogaadey, cabsi daraadeed, hase ahaatee waxa ku dhacay go’doon iyo wehel la’aan, waayo jinniga iyo insiga dabeecaddoodu waa kala duwan tahay oo ma wada dhaqmi karaan.

Qaabiil markii uu cidladii iyo qaladii u adkeysan waayey ayuu jinnigii uu xididka la ahaa la tashaday oo dareenkiisii u sheegtay. Jinnigiina iney seedigood dayacaan waa ka xishoodeen, waxayna talo ku gaadheen in ay insiga la heshiiyaaan, oo magtii Haabiil Qaabiil ka bixiyaan. Markii la wada hadlay insigii taa waa oggolaaday hase ahaatee waxay yidhaahdeen, “Magta geel baad noo siinaysaan!” Jinnigii shardigaa ma jeclaysan.

Insigu waagaa geel ma lahayn mana dhaqan jirin, jinniguna ma oggolayn in insigu geel yeeshaan. Magtii Haabiil baa laga wada hadlay, waxana lagu heshiiyey in insigu 100 halaad oo magtii Haabiil ah qaato Qaabiilna la cafiyo.

Jinnigii waxay goosteen in la siiyo insiga boqol halaad oo dhaddig oo galoof ah, waa in geelaa aan awr ku jirin, hal rimmanna lagu darin, waa in geelaa magta loo bixinaayo mid mid loo hubiyaa oo loo wada gooja dayaa, iyagoo taa ula jeeda in geelaa insigu qaatay aanu tarmin oo dabar go’o sidaasna waa in aanu insigu marna geel u yeelan.

Jinniga geeliisa maalintii daaqsin looma foofiyo waa xereysan yahay. Waxa geelii laga xulay boqol halaad oo aan mid rimman iyo awr ku jirin, waxa la siiyay insigii oo u qaatay magtii Haabiil. Hase ahaatee, nasiib darro, waxa geela ku jirtey hal dabadu go’an tahay oo rimman oo dabo ay ku goojiso aan lahayn. Sida sheekadu leedahay, insigii geelii waa qaatay, hal daba la’ oo riman baa geela ku jirta, culimadii jinniga ee geela aqoonta u lahayd ma garan hasha rimman.

Hashii dabada go’nayd awr bay dhashay, awrkaa ayaa insiga geelii u abaahiyey. Si kasta arrintu ha ahaatee, waxa la yiraahdaa geela asalkiisu halkaas ayuu kasoo jeedey, wuxu ahaa xoola jin.

Haddaba iyadoo Soomaalidu geela aad u jeceshahay haddana waxay yidhaahdaan, “Geela jinni baa wax ku leh, oo dhibtiisa iyo dheeftiisu waa badan tahay.” Aan isla aragno masafada soo socota qaybteeda dambe:

Soomaalidii Hore iyo Fardaha

Inta raad raacooda la hayo, qarnigii 18aad ilaa qarnigii 20aad waaxdiisii hore, gayiga Soomalidu degto farduhu waxay u joogeen si xad dhaaf ah oo aan qiyaas lahayn, dhaqashadooda iyo dhaqaalahoodaba waa laysku hawli jirey waana lagu dadaali jirey wax tarna waa lahaayeen.

Fardaha waa lagu duuli jirey, deeq iyo xarragaa la isu siin jirey, yarad baa loo kala qaadan jirey, waa la kala iibsan jirey. Waddo kasta ha loo maree, fardaha doonistooda iyo haysashadooda waa lagu dadaali jiray, waxa loo adeegsan jirey dagaallada, duullaanka iyo difaaca, weerarka iyo raacdada markii geela la kala dhaco.

Hab dhaqanka Soomaalidu siduu waagii hore ahaan jirey, waxa jirtey maahmaah fil weyn oo oraneysa, “Qabiil aan faras lahayn iyo quruun aan geel lahayni midna qiima ma leh.” Waagii hore waa la quursan jirey ninkaan faras lahayn, sidaa awgeed xarbi iyo xarrago mid kasta ha loo haystee, fardaha waxa loo dhaqi jirey ama loo xannaaneyn jirey heerka ugu sarreeya afarta waryahaad ee xoolaha Soomaalidu dhaqato. Fardaha waa la xirrin jiray, waa la subag siin jirey, ceelka ay ka cabbayaan iyo cawska ay daaqaanna waa loo gaadan jirey, faraska ku dayaana waa loo doori jiray. Dhan laga eegaba dhaqaalaha fardaha iyo lexjacladooda kalgacalo weyn baa loo lahaa, taasina waxay ahayd waxan la qiyaasi karin.

Qarnigii 19aad dabayaaqadiisii waa markey dagaalladii Daraawiisheed bilowdeene, Soomaalidu waxay u kala qeybsatay 6 gobol, hase ahaatee aan kala qoqobnayn, waxa ka jirey tartan iyo beretan colaadeed, duullaamo iyo weerar xoolaha lagu kala qaado. Sida sheekooyinka, gabayada, geeraarrada iyo guud ahaan suugaanta Soomaalidu ka marag fureyso intaan gumeysigii reer Yurub waddanka Soomaalida soo gelin, nin qaangaar ah oo aan faras baxdow ah lahayn ma jirin, ninba ninka faraskiisu ka dheereeyo ama ka caynaan wanaagsan yahay waa la tixgelin jirey, waxa jirey beretan fardaha la isugu faano.

Haddaba heerka sare iyo meesha Soomaalidu farduhu ka joogeen waxad ka garan kartaa gabayada iyo geeraarrada ay fardaha kaga warrameen waxtarkooda, ammaantooda iyo sidey ugu dheeraadeen gabayo kala duwan oo laga mariyey gobollo kala fog iyagoon isu war hayn gabyaana aanu gabyaaga kale aqoon.

Lagu Mood Hillaacii Mudh Yidhi!

Cabdi-Gahayr

Guud ahaan Soomaalidu aad bey haweenka quruxdooda iyo qaayahooda u amaantaa, gabdhaha tilmaantoodana waa ku dheeraadaan, gaar ahaan marka la soo xero-gelinaayo, in kastoo gabayada laga mariyey dureemada ka tira badan yihiin, ugu horreynta aan soo qaadanno gabay quruxda ku saabsan oo uu mariyey Cabdi Warsame oo ku magac dheeraa Cabdi Gahaydh.

Marka horeba guur waa milgiyo, maarsi kala waaye
Ragga qaarse uma meel dayee, weyska mehershaaye
Anna waxaan ka miidhaa halkaan, laga masuugeyne
Hadaan lala mashaawirin tolkaa, adiga oo maal leh
Oo lagama maarmee tashiga, odayo loo meerin
Ninkii keligii maalootiyaa, meel xun wow halise
Lagu mood madiixoo dhashiyo, sidigti Maadhiine
Lagu mood madheedh u egey, dahabka Maarseeye

Maxamuud Garaad oo fardaha, madal ka jeedlaaya
Lagu mood maqaanii sudhnaa, madaxa shaalkiiye

Magaalada Berbera maalintii, madasha loo joogey
Lagu mood hillaacii mudh yidhi, ee muuqday labo jeere

Baddoo murugtey minawaaradoo, macallinkii dhoofshey
Oo mawjaduhu wada qarxeen, muulka laga yaabay
Lagu mood tiriiggii Cadmeed, muxibbadiisiiye

Haddii Carabta qaar waa midgo e, muranto ruuxeedu
Dar baa midigta weligood lagaa, maydhaxdii boqore
Lagu mood makuukiga hablaha, madaxdii reer Suure

In la maro madow iyo caddaan, muumin iyo gaalo
Sida geedka maawered waa, muunad gooniyahe
Lagu mood dhirtii maacaleesh, midabadeediiye
Lagu mood magaalada Bumbeey, macawisii yiile
Lagu mood muraayad aan lahayn, miridhku waa ceebe

Maarseeye: Maarseey, magaalo ku taal dalka Faransiiska.
Maxamuud Garaad: Qaybaha Dhulbahante qabiil ka mid ah.
Cadmeed: Cadan, magaalo koonfurta Yaman ku taal.